Cho trẻ ăn thạch sùng trị còi xương: Có cơ sở khoa học không?

Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con chậm lớn, đổ mồ hôi trộm hoặc chậm biết đi thường sốt sắng tìm kiếm mọi giải pháp để cải thiện thể trạng cho con. Trong số các kinh nghiệm dân gian được lan truyền, mẹo bắt thạch sùng nướng, rán hoặc thậm chí nuốt sống để trị còi xương vẫn âm thầm tồn tại trong suy nghĩ của không ít người. Tuy nhiên, hành động cho trẻ ăn các loài bò sát này không hề mang lại hiệu quả chữa bệnh còi xương mà còn tiềm ẩn vô số hiểm họa nghiêm trọng đối với sức khỏe và tính mạng của trẻ nhỏ.

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học hiện đại là hoàn toàn không có cơ sở khoa học nào chứng minh thạch sùng có khả năng điều trị bệnh còi xương ở trẻ em. Còi xương là bệnh lý chuyển hóa xương chủ yếu do thiếu hụt vitamin D, canxi hoặc phốt pho trong quá trình phát triển thể chất. Việc tự ý ép trẻ ăn thạch sùng bắt nguồn từ những niềm tin truyền miệng không qua kiểm chứng, hoàn toàn đi ngược lại các nguyên tắc dinh dưỡng và an toàn vệ sinh thực phẩm.

Thói quen truyền miệng và những ngộ nhận nguy hiểm

Trong dân gian, thạch sùng (hay thằn lằn nhà) đôi khi được nhắc đến trong một số bài thuốc cổ phương với những tác dụng truyền miệng mơ hồ. Người xưa thường quan niệm các loài động vật có sức sống dẻo dai, bám chắc trên tường sẽ mang lại nguồn sinh lực dồi dào, từ đó giúp trẻ cứng cáp xương khớp và nhanh biết đi. Từ suy nghĩ mang tính biểu trưng đó, không ít gia đình đã tìm bắt thạch sùng sống trong nhà để chế biến thành thức ăn cho con em mình.

Các cách chế biến dân gian thường rất thô sơ như sấy khô tán bột, nướng trui, băm nhỏ nấu cháo hoặc nguy hiểm hơn là vắt lấy nước cốt hay cho nuốt tươi. Nhiều người lầm tưởng rằng thạch sùng chứa nguồn đạm quý hoặc các vi chất thần kỳ có thể chữa lành các tổn thương xương khớp. Thực tế, hành vi cưỡng ép trẻ ăn một loài bò sát hoang dã sống ở các ngóc ngách ẩm thấp không chỉ gây sang chấn tâm lý nặng nề mà còn đẩy hệ tiêu hóa non nớt của trẻ vào vòng nguy hiểm.

Khi trẻ có biểu hiện suy dinh dưỡng hoặc chậm phát triển, việc phụ huynh áp dụng các mẹo dân gian phản khoa học thường làm trì hoãn thời điểm trẻ được tiếp cận với y tế chuẩn mực. Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng nếu không được đánh giá đúng sẽ nhanh chóng tiến triển nặng, gây tổn hại lâu dài đến tầm vóc. Một nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện trên 706 trẻ em nằm viện tại khoa ngoại cho thấy có tới 11,5% trẻ ở mức nguy cơ dinh dưỡng cao và 46,0% ở mức nguy cơ trung bình ^[1]. Nghiên cứu này ghi nhận tỷ lệ nguy cơ dinh dưỡng cao ở trẻ nhũ nhi lớn hơn rõ rệt so với các nhóm tuổi khác ^[1]. Trẻ có nguy cơ dinh dưỡng cao cũng sụt cân nhiều hơn đáng kể so với nhóm nguy cơ thấp ^[1]. Do đó, việc can thiệp dinh dưỡng cho trẻ nhỏ cần dựa trên đánh giá chuyên môn chặt chẽ chứ không thể phó mặc cho mẹo dân gian ^[1].

Cơ chế bệnh còi xương và sự thiếu hụt cơ sở của thạch sùng

Còi xương ở trẻ em là tình trạng gián đoạn quá trình khoáng hóa tại sụn tăng trưởng của xương, khiến xương trở nên mềm, dễ biến dạng và chậm phát triển chiều cao. Nguyên nhân phổ biến nhất là cơ thể không được cung cấp đủ vitamin D – vi chất thiết yếu giúp ruột hấp thu canxi và phốt pho từ thức ăn vào máu. Ngoài ra, chế độ ăn nghèo canxi kéo dài hoặc các rối loạn chuyển hóa hấp thu tại gan, thận cũng có thể dẫn đến bệnh lý này.

Để điều trị còi xương một cách hiệu quả, phác đồ y khoa luôn tập trung vào việc bổ sung vitamin D theo liều lượng kiểm soát, kết hợp cung cấp đầy đủ canxi thông qua sữa mẹ, sữa công thức hoặc chế độ ăn cân đối. Cơ thể tổng hợp vitamin D phần lớn qua da khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hợp lý và một phần nhỏ từ các thực phẩm giàu dưỡng chất như cá béo, trứng hoặc thực phẩm bổ sung.

Thạch sùng hoàn toàn không phải là nguồn cung cấp vitamin D hay canxi có hoạt tính sinh học phù hợp cho trẻ nhỏ. Chưa có bất kỳ phân tích hóa sinh hay thử nghiệm lâm sàng nào chỉ ra mô cơ hay phủ tạng của thạch sùng chứa hàm lượng vitamin D đáp ứng được nhu cầu điều trị bệnh lý xương khớp ở người. Việc gán ghép công dụng trị còi xương cho loài bò sát này hoàn toàn mang tính suy diễn cảm tính, không dựa trên bất cứ hiểu biết nào về sinh lý học dinh dưỡng.

Phân tích giá trị dinh dưỡng thực tế so với ngộ nhận

Nhiều người biện hộ rằng thạch sùng là nguồn cung cấp chất đạm (protein) dồi dào, giúp trẻ suy dinh dưỡng nhanh chóng tăng cân và cứng cáp. Tuy nhiên, về mặt dinh dưỡng học, thịt của thạch sùng cũng chỉ gồm protein, nước, một lượng nhỏ chất béo và khoáng chất tương tự như các mô động vật thông thường khác. Lượng protein ít ỏi thu được từ một vài con thạch sùng hoàn toàn không có ý nghĩa bù đắp dinh dưỡng cho một đứa trẻ đang trên đà phát triển.

Hơn nữa, chất lượng protein phụ thuộc vào sự cân đối của các axit amin thiết yếu. Việc đưa các nguồn đạm lạ hoặc mất cân đối vào chế độ ăn của động vật và người có thể dẫn đến những tác động tiêu cực về mặt sinh hóa. Báo cáo đánh giá khoa học năm 2019 của cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu chỉ ra rằng mức axit amin như histidine vượt quá nhu cầu có thể gây ra các tác dụng bất lợi, tùy thuộc vào sự cân bằng với các axit amin khác cũng như tình trạng của các nguyên tố vi lượng thiết yếu như đồng và kẽm ^[2]. Báo cáo này cũng lưu ý nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng khi bổ sung axit amin không kiểm soát ^[2]. Do đó, việc cho trẻ ăn những nguồn đạm lạ từ bò sát không những không mang lại lợi ích vượt trội mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn cân bằng vi chất trong cơ thể.

Trong điều trị suy dinh dưỡng và còi xương, điều quan trọng là nguồn dinh dưỡng phải được cung cấp một cách an toàn, dễ hấp thu và phù hợp với sinh lý đường ruột. Một nghiên cứu năm 2000 trên 21 bệnh nhi bại não trải qua phẫu thuật cột sống đã chứng minh việc nuôi ăn bổ sung qua đường tiêu hóa bằng ống thông mũi hoặc dạ dày trong trung bình 9,1 ngày là giải pháp an toàn thay thế dinh dưỡng tĩnh mạch hoàn toàn ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra nồng độ albumin và protein toàn phần xuống thấp nhất vào ngày thứ ba sau phẫu thuật, và dinh dưỡng đường tiêu hóa đúng cách giúp hỗ trợ phục hồi tốt mà không phải chịu rủi ro tiếp cận tĩnh mạch trung tâm ^[3]. Điều này cho thấy dinh dưỡng chuẩn hóa, có kiểm soát khoa học mới là chìa khóa duy trì protein huyết thanh và thể trạng ở trẻ nhỏ, chứ không phải các loại thực phẩm hoang dã chưa qua kiểm chứng ^[3].

Nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột và ký sinh trùng nguy hiểm

Thạch sùng là loài bò sát hoang dã chuyên săn bắt các loại côn trùng như ruồi, muỗi, gián, nhện và thường xuyên bò qua những khu vực ô nhiễm trong nhà như kẽ tường ẩm mốc, trần nhà, nhà vệ sinh. Do môi trường sống và tập tính ăn uống tạp nham, trên bề mặt da và trong lòng ống tiêu hóa của thạch sùng luôn chứa một lượng lớn vi khuẩn gây bệnh, đặc biệt là vi khuẩn Salmonella, E. coli, trực khuẩn mủ xanh và các loại nấm mốc độc hại.

Khi phụ huynh chế biến thạch sùng bằng các phương pháp thô sơ như nướng qua lửa than, sấy khô hoặc ép lấy nước, nhiệt độ và thời gian xử lý thường không đủ để tiêu diệt tận gốc các bào tử vi khuẩn hay nang ấu trùng ký sinh. Khi xâm nhập vào hệ tiêu hóa còn non nớt của trẻ, các mầm bệnh này sẽ bùng phát dữ dội, gây viêm dạ dày ruột cấp tính với các triệu chứng như sốt cao liên tục, nôn mửa dữ dội, tiêu chảy phân lỏng lẫn máu và đau bụng quằn quại.

Tình trạng nhiễm khuẩn từ thực phẩm bẩn đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ dưới 5 tuổi do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Một nghiên cứu đánh giá rủi ro định lượng công bố năm 2012 tại miền bắc nước Ý liên quan đến vi khuẩn Campylobacter jejuni và E. coli O157 sinh độc tố verocytotoxin đã khẳng định trẻ em dưới 5 tuổi có tính nhạy cảm cao hơn hẳn đối với nguy cơ phát triển hội chứng tan máu urê huyết (HUS) ^[4]. Nghiên cứu mô hình hóa cho thấy việc tiêu thụ thực phẩm nhiễm khuẩn chưa qua đun sôi làm gia tăng các ca mắc bệnh đường ruột và biến chứng HUS đe dọa tính mạng ^[4]. Việc áp dụng các biện pháp đun sôi kỹ là bắt buộc để quản lý rủi ro nhiễm khuẩn ^[4]. Khi cho trẻ ăn thạch sùng chế biến không đảm bảo vô trùng, nguy cơ trẻ bị nhiễm các dòng vi khuẩn nguy hiểm này là vô cùng lớn, có thể dẫn đến suy thận cấp và tử vong do hội chứng tan máu urê huyết.

Ngoài vi khuẩn, thạch sùng còn là vật chủ trung gian truyền nhiều loại ký sinh trùng như giun tròn, sán lá và đơn bào đường ruột. Ấu trùng ký sinh trùng khi vào cơ thể có thể di chuyển lạc chỗ đến các cơ quan nội tạng quan trọng như gan, phổi, mắt, thậm chí xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương gây viêm màng não, để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn cho trẻ.

Hiểm họa dị ứng và ngộ độc phản vệ từ sinh vật lạ

Bên cạnh nguy cơ nhiễm trùng, việc dung nạp các protein lạ từ côn trùng và bò sát là nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt dị ứng nghiêm trọng ở trẻ em. Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ rất nhạy cảm; khi tiếp xúc với các dị nguyên protein chưa từng được nhận diện trong thạch sùng, cơ thể trẻ có thể phản ứng quá mức bằng cách giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian gây viêm.

Phản ứng dị ứng có thể khởi phát rất nhanh sau khi ăn, biểu hiện từ nhẹ như nổi mề đay, mẩn ngứa toàn thân, sưng phù môi, mắt cho đến các biến chứng nguy kịch tính mạng như phù nề thanh quản gây khó thở, co thắt phế quản cấp tính và sốc phản vệ. Nếu không được cấp cứu kịp thời tại cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức, tình trạng suy hô hấp và trụy tim mạch do sốc phản vệ có thể cướp đi sinh mạng của trẻ chỉ trong vài chục phút.

Ngoài ra, nguy cơ ngộ độc histamine từ sự phân hủy các mô thịt động vật bảo quản kém cũng là một vấn đề y tế đáng báo động. Trong báo cáo khoa học năm 2019 của EFSA, các chuyên gia cảnh báo rằng việc tích tụ histamine – một sản phẩm chuyển hóa từ axit amin histidine thông qua quá trình hư hỏng do vi sinh vật – là mối lo ngại nghiêm trọng đối với người tiêu dùng, thường gây ra các vụ ngộ độc dạng dị ứng cấp tính với triệu chứng đỏ bừng mặt, nhức đầu, hạ huyết áp và rối loạn tiêu hóa ^[2]. Thạch sùng sau khi bắt về nếu không được bảo quản đúng chuẩn sẽ nhanh chóng bị vi khuẩn phân hủy protein sinh ra lượng lớn histamine độc hại, khiến trẻ ăn vào lập tức bị ngộ độc nặng ^[2].

Hậu quả sức khỏe nặng nề khi điều trị sai lệch

Việc phụ huynh tin vào những lời truyền miệng vô căn cứ không chỉ khiến trẻ đối mặt trực tiếp với các mối nguy ngộ độc, dị ứng mà còn gây ra hậu quả gián tiếp vô cùng tai hại: làm mất đi "thời gian vàng" để điều trị bệnh còi xương. Bệnh còi xương nếu được phát hiện sớm có thể điều trị dứt điểm hoàn toàn chỉ sau vài tuần hoặc vài tháng bổ sung vi chất đúng chỉ định, giúp xương phục hồi độ cứng cáp và phát triển bình thường.

Ngược lại, nếu để tình trạng thiếu vitamin D và canxi kéo dài do mải mê ép trẻ ăn thạch sùng, xương của trẻ sẽ dần biến dạng vĩnh viễn. Trẻ có thể phải chịu đựng các di chứng nặng nề suốt đời như lồng ngực ức gà, chuỗi hạt sườn, biến dạng xương sọ (đầu bẹt, trán dô), cong vẹo cột sống và chân vòng kiềng chữ O hoặc chữ X. Những biến dạng này không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến thẩm mỹ, chiều cao mà còn làm suy giảm chức năng vận động và dung tích hô hấp của lồng ngực khi trẻ trưởng thành.

Bên cạnh đó, việc trẻ bị nhiễm trùng tiêu hóa hay ngộ độc do ăn thạch sùng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy dinh dưỡng sẵn có. Một nghiên cứu năm 2013 tại khoa ngoại nhi đã chỉ ra rằng trẻ có nguy cơ dinh dưỡng cao phải chịu sự gia tăng đáng kể về tỷ lệ biến chứng nhiễm trùng, kéo dài thời gian nằm viện chung, tăng số ngày nằm viện sau phẫu thuật và làm tăng tổng chi phí điều trị so với nhóm trẻ có mức nguy cơ dinh dưỡng thấp hơn ^[1]. Trẻ đang còi xương lại bị tiêu chảy nhiễm khuẩn sẽ càng mất thêm chất dinh dưỡng, sụt cân nhanh chóng và suy kiệt hệ miễn dịch, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý nguy hiểm đe dọa tính mạng ^[1].

Can thiệp chuẩn y khoa và lời khuyên chăm sóc trẻ còi xương

Khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu còi xương hoặc suy dinh dưỡng, giải pháp an toàn và khoa học duy nhất là đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa nhi hoặc dinh dưỡng để được thăm khám toàn diện. Bác sĩ sẽ tiến hành đo nhân trắc học, xét nghiệm nồng độ vitamin D huyết thanh, định lượng canxi, phốt pho, phosphatase kiềm và chụp X-quang xương khi cần thiết để chẩn đoán chính xác mức độ bệnh lý.

Nếu trẻ được chẩn đoán còi xương do thiếu dinh dưỡng, phác đồ điều trị chuẩn y khoa bao gồm:

• Bổ sung vitamin D: Sử dụng vitamin D3 dạng uống theo đúng liều lượng chỉ định của bác sĩ chuyên khoa dựa trên độ tuổi và mức độ thiếu hụt của từng trẻ. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý tăng liều để tránh nguy cơ ngộ độc vitamin D gây tăng canxi máu và suy thận.
• Cung cấp đủ canxi: Tăng cường canxi thông qua nguồn sữa mẹ, sữa công thức hoặc chế độ ăn dặm giàu canxi từ thực phẩm an toàn như tôm, cua đồng, cá nhỏ kho nhừ xương, đậu phụ, rau xanh thẫm và các chế phẩm từ sữa.
• Tắm nắng khoa học: Cho trẻ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời vào thời điểm thích hợp khi ánh nắng dịu nhẹ, để lộ diện tích da vừa phải nhằm kích thích cơ thể tự tổng hợp vitamin D tự nhiên mà không gây hại cho làn da nhạy cảm của trẻ.
• Chế độ ăn uống đa dạng: Đảm bảo khẩu phần ăn cân bằng đủ 4 nhóm chất gồm tinh bột, chất đạm, chất béo và vitamin, khoáng chất. Chất béo đóng vai trò quan trọng làm dung môi hòa tan giúp ruột hấp thu hiệu quả vitamin D.

Tóm lại, việc cho trẻ ăn thạch sùng để trị còi xương là một hủ tục dân gian hoàn toàn phản khoa học, không mang lại bất kỳ giá trị trị liệu nào mà lại ẩn chứa vô vàn mối nguy hiểm chết người từ ngộ độc vi khuẩn, nhiễm ký sinh trùng đến sốc phản vệ [2, 3]. Các bậc phụ huynh cần tỉnh táo loại bỏ các thói quen truyền miệng nguy hại này, chủ động áp dụng các phương pháp chăm sóc dinh dưỡng chuẩn mực được khoa học kiểm chứng để bảo vệ sự phát triển toàn diện của con trẻ [1, 4].