Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cây so đũa
Cây so đũa (tên khoa học: Sesbania grandiflora) là loài cây quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam, đặc biệt là miền Tây Nam Bộ. Hoa so đũa từ lâu đã trở thành nguyên liệu quen thuộc trong các món canh chua, lẩu cá hay món xào dân dã. Không chỉ dùng hoa, nhiều người còn truyền tai nhau việc sử dụng lá và vỏ thân cây để làm bài thuốc dân gian hỗ trợ chữa bệnh.
Tuy nhiên, gần đây nhiều người tiêu dùng lo ngại về độc tính tự nhiên của loài cây này. Một số thông tin cho rằng lá và vỏ cây chứa hàm lượng saponin cao có thể gây vỡ hồng cầu hoặc ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Liệu các bộ phận của cây so đũa có thực sự an toàn để sử dụng tùy tiện hay không?
Cây so đũa có độc không?
Hoa so đũa nấu chín là thực phẩm quen thuộc và an toàn đối với người bình thường. Dù vậy, lá và vỏ cây so đũa lại chứa các hợp chất hoạt tính sinh học mạnh, điển hình là saponin, có thể gây tán huyết khi tiếp xúc trực tiếp với hồng cầu ở dạng thô [2, 3].
Saponin là hợp chất tự nhiên có khả năng tạo bọt, thường đóng vai trò tự vệ cho thực vật để chống lại sâu bệnh và nấm [1]. Khi dùng không đúng bộ phận, đặc biệt là uống nước ép lá tươi hoặc dùng vỏ thân với liều cao chưa qua tinh chế, các độc tố tự nhiên này có thể gây kích ứng đường tiêu hóa hoặc gây rủi ro phá hủy màng tế bào máu [2, 3]. Do đó, người dân không nên tự ý dùng lá tươi hay vỏ thân so đũa để uống theo lời đồn.
Cơ chế tác động của saponin và hiện tượng tán huyết
Saponin là nhóm chất thực vật có khả năng tạo bọt mạnh trong dung dịch nước, đồng thời thể hiện độc tính tế bào và ức chế hoạt động của các enzyme protease [1]. Điểm đáng chú ý nhất của saponin là đặc tính tán huyết, tức là khả năng làm vỡ màng tế bào hồng cầu [1]. Cơ chế này xuất phát từ việc saponin tương tác và liên kết với các thành phần lipid trên màng tế bào, dẫn tới việc làm giải phóng sterol và phospholipid ra ngoài [2].
Khi màng tế bào hồng cầu bị tổn thương nghiêm trọng, hồng cầu sẽ vỡ và giải phóng hemoglobin vào huyết tương [2]. Nghiên cứu cho thấy hiện tượng vỡ hồng cầu này diễn ra mạnh hơn trong môi trường có tính axit [2]. Ngoài ra, saponin còn được biết đến như một chất kháng dinh dưỡng vì nó làm giảm khả năng hấp thu và ức chế các enzyme tiêu hóa protein thiết yếu [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của cây so đũa
Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra cả mặt rủi ro và các hoạt tính sinh học đáng chú ý từ chiết xuất của cây so đũa trên các mô hình thử nghiệm:
Một nghiên cứu công bố năm 1982 đã đánh giá tác động trực tiếp của dịch chiết nước từ lá so đũa lên màng hồng cầu cừu và người [2]. Thử nghiệm in vitro này cho thấy dịch chiết nước của lá Sesbania grandiflora gây tán huyết tế bào hồng cầu người và cừu ngay cả ở nồng độ rất thấp [2]. Mức độ tán huyết tăng mạnh hơn khi môi trường thử nghiệm có độ pH axit [2]. Sự giải phóng phospholipid và sterol vào dịch nổi đã khẳng định màng hồng cầu bị tổn hại trực tiếp bởi các chất có trong dịch chiết lá tươi [2].
Một tổng quan khoa học năm 2018 đã phân tích về các chất độc tự nhiên trong thực phẩm và thức ăn chăn nuôi [1]. Tài liệu nhấn mạnh saponin có độc tính tế bào, ức chế enzyme protease và có đặc tính tán huyết mạnh mẽ [1]. Nhiều dẫn chứng cho thấy saponin chiết xuất từ thực vật có khả năng tiêu diệt ấu trùng côn trùng như muỗi hay châu chấu, đồng thời gây hại cho chức năng vận động ở sinh vật thí nghiệm [1].
Ở chiều hướng khác, một nghiên cứu năm 2003 trên chuột đực đã xem xét chiết xuất ethanol từ lá so đũa để bảo vệ gan [3]. Chuột được cho uống chiết xuất lá so đũa với liều 200 mg/kg/ngày trong 15 ngày, cùng lúc với việc gây độc gan bằng erythromycin estolate liều 800 mg/kg/ngày [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá so đũa làm giảm rõ rệt các chỉ số men gan tăng cao gồm aspartate transaminase, alanine transaminase, alkaline phosphatase, cũng như làm giảm bilirubin, cholesterol, triglyceride và hydroperoxide [3]. Đồng thời, chiết xuất này khôi phục mức chất chống oxy hóa về gần bình thường, tương đương với thuốc đối chứng silymarin [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2008 thử nghiệm hỗn dịch nước của lá so đũa trên chuột Wistar-Kyoto bị phơi nhiễm khói thuốc lá suốt 90 ngày [4]. Chuột được cho uống hỗn dịch lá so đũa liều 1.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 3 tuần [4]. Chiết xuất này đã giúp phục hồi nồng độ protein carbonyl, enzyme cytochrome P450, xanthine oxidase và cải thiện mức thiol, axit nucleic ở phổi, gan, thận, tim về gần mức bình thường [4]. Tác dụng chống oxy hóa của dịch chiết đã đảo ngược tổn thương do khói thuốc lá gây ra trên mô hình chuột [4].
Về tiềm năng kháng u, nghiên cứu năm 2014 trên các dòng tế bào ung thư người cho thấy phân đoạn methanol từ lá so đũa ức chế sự phát triển của dòng tế bào ung thư phổi A549 [5]. Chiết xuất này kích hoạt caspase 3, giảm điện thế màng ty thể và hạ thấp biểu hiện của cyclin D1 cùng NFkB, dẫn đến hiện tượng chết tế bào theo chương trình [5].
Một nghiên cứu năm 2009 cũng tách chiết một phân đoạn protein từ hoa cây so đũa [6]. Phân đoạn này cho thấy khả năng kích thích quá trình chết theo chương trình ở tế bào ung thư và giảm khả năng sống của khối u mà không gây độc tính không mong muốn trên mô hình thử nghiệm [6]. Cây so đũa cũng được ghi nhận là nguồn giàu khoáng chất, axit amin và các vitamin như vitamin A, vitamin C, thiamine, riboflavin, axit nicotinic [6].
Về thành phần vỏ thân, nghiên cứu năm 2018 lần đầu tiên phân lập thành công hai hợp chất thuộc nhóm 2-arylbenzofuran mang tên sesbagrandiflorain A và B từ dịch chiết ethyl acetate của vỏ thân cây so đũa [7]. Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác cùng năm 2018 phát hiện hợp chất hydroxy methoxy benzaldehyde (HMB) trong lá so đũa có khả năng ức chế sự hình thành các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) và bảo vệ cấu trúc hemoglobin [8].
Lợi ích, tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các nghiên cứu khoa học cho thấy cây so đũa chứa nhiều chất chống oxy hóa, vitamin và các hợp chất có tiềm năng sinh học cao trong việc bảo vệ gan, giảm tổn hại oxy hóa và hỗ trợ ức chế tế bào lạ trong phòng thí nghiệm [1, 4, 5, 6]. Phân đoạn protein từ hoa so đũa cũng cho thấy độ an toàn và tiềm năng hỗ trợ sức khỏe [6].
Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu chứng minh công dụng đều thực hiện trên động vật (chuột) hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo in vitro [1, 4, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người bệnh để xác định hiệu quả điều trị bệnh lý. Ngược lại, thử nghiệm in vitro cũng đã cảnh báo rõ ràng rằng dịch chiết lá thô có thể gây vỡ hồng cầu ở nồng độ thấp [2]. Điều này đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng giữa việc dùng thực phẩm truyền thống và việc dùng dược liệu tự phát.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây so đũa
Nhiều người lầm tưởng rằng cây so đũa là thảo mộc lành tính nên toàn bộ rễ, vỏ, thân và lá đều có thể sắc uống hoặc giã nát lấy nước tươi tùy ý. Đây là nhận định sai lầm. Hiện tượng vỡ hồng cầu xảy ra mạnh khi dịch chiết lá tươi tiếp xúc với tế bào máu [2].
Một hiểu lầm khác là dùng lá so đũa tươi để thải độc gan hoặc trị ung thư theo truyền miệng. Dù chiết xuất qua dung môi có hoạt tính chống oxy hóa trên chuột, việc uống dịch tươi thô liều cao có thể gây hại đường ruột do saponin ức chế enzyme tiêu hóa và gây kích ứng màng nhầy [1, 2].
Những ai nên thận trọng?
Người mắc các bệnh lý về máu, đặc biệt là bệnh thiếu máu tán huyết hoặc có màng hồng cầu suy yếu, tuyệt đối không tự ý uống nước ép lá hoặc sắc vỏ thân so đũa.
Người có hệ tiêu hóa kém, viêm loét dạ dày tá tràng nên hạn chế dùng lá hoặc các chế phẩm thô vì saponin có thể làm gia tăng cảm giác khó chịu và cản trở hấp thu đạm do ức chế protease [1].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn cụ thể; các nghiên cứu bảo vệ gan hay chống oxy hóa hiện có chỉ được thử nghiệm trên chuột trưởng thành hoặc dòng tế bào [1, 4, 5]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên dùng các bộ phận lá và vỏ của cây so đũa dưới dạng thuốc.
Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Để sử dụng cây so đũa một cách an toàn và mang lại giá trị dinh dưỡng cho gia đình, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Ưu tiên sử dụng hoa: Hoa so đũa là bộ phận an toàn nhất và đã được sử dụng lâu đời trong ẩm thực [6]. Trước khi chế biến, nên nhặt bỏ phần nhụy và đài hoa để giảm vị đắng, sau đó rửa sạch.
Luôn nấu chín kỹ: Nhiệt độ trong quá trình đun nấu giúp làm bất hoạt một phần các hợp chất kháng dinh dưỡng và biến tính protein nhạy cảm. Không nên ăn sống hoa hoặc lá với số lượng lớn.
Không tự ý dùng vỏ và lá làm thuốc: Vỏ thân chứa các hợp chất benzofuran và saponin có hoạt tính sinh học phức tạp [2, 8]. Việc tự ý bóc vỏ cây sắc uống đậm đặc có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc tự nhiên. Bệnh nhân có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ loài cây này.
Cây so đũa là một nét đẹp ẩm thực dân dã và cung cấp nhiều dưỡng chất quý khi dùng đúng hoa đã qua nấu chín [6]. Tuy nhiên, các độc chất tự nhiên như saponin gây tán huyết trong lá và vỏ cây nhắc nhở chúng ta cần thận trọng, không lạm dụng thảo dược theo trào lưu thiếu cơ sở khoa học [2, 3].
