Cơn sốt tìm kiếm chất tạo ngọt tự nhiên thay thế đường

Nhiều người tiêu dùng đang tích cực cắt giảm đường tinh luyện nhằm phòng ngừa béo phì và tiểu đường. Xu hướng này thúc đẩy sự quan tâm lớn đối với các loại thảo mộc có vị ngọt tự nhiên thay thế chất tạo ngọt nhân tạo. Trong số đó, cây sóng rắn (tên khoa học thuộc chi Albizia, điển hình là loài Albizia myriophylla) được nhiều người truyền tai nhau như một chất tạo ngọt thảo mộc thơm ngon và an toàn.

Tuy nhiên, liệu vị ngọt tự nhiên chiết xuất từ loài cây này có thực sự an toàn để sử dụng tùy tiện trong đời sống hàng ngày? Giới khoa học đã bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về bản chất hóa học cũng như độc tính sinh học của các hợp chất bên trong cây sóng rắn và các loài cùng chi.

Vị ngọt đậm đà từ cây sóng rắn đến từ đâu?

Vị ngọt của cây sóng rắn không bắt nguồn từ các loại đường carbohydrate thông thường như glucose hay fructose. Vị ngọt đặc biệt này đến từ nhóm hoạt chất saponin triterpene.

Năm 2002, một nghiên cứu hóa thực vật đã tiến hành phân lập các hợp chất từ phần thân của cây sóng rắn (Albizia myriophylla) thu thập tại Thái Lan [1]. Nhóm nghiên cứu đã xác định được năm loại saponin triterpene dạng oleanane mới, được đặt tên là albiziasaponin A-E, cùng hai saponin đã biết trước đó gồm licorice-saponin F3 và yunganoside B(1) [1]. Khi tiến hành thử nghiệm cảm quan về độ ngọt, hoạt chất albiziasaponin B sở hữu một nhóm carbonyl tại vị trí C-30 cho thấy cường độ ngọt rất mạnh, gấp tới 600 lần so với đường mía thông thường (sucrose) [1].

Dù mang lại vị ngọt đậm chỉ với một lượng rất nhỏ, việc sử dụng các saponin này làm thực phẩm tiêu dùng đại trà vẫn đòi hỏi những đánh giá cẩn trọng về mặt an toàn sinh học.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về độc tính của chi Sóng rắn?

Phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng chi Albizia là một trong những chi thực vật rất giàu các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như saponin, terpene, alkaloid, phenolic và flavonoid [2]. Trong khi các chiết xuất từ chi thực vật này đôi khi thể hiện một số đặc tính y học, chúng cũng có thể gây ra những tác động độc hại đáng lo ngại [3].

Các nghiên cứu độc tính tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào đã ghi nhận nhiều dữ liệu cảnh báo đối với các loài thuộc chi Albizia:

Thứ nhất, nghiên cứu độc tính sinh sản của saponin phân lập từ vỏ cây thuộc chi Albizia (Cortex Albiziae - SCA) thực hiện năm 2015 trên chuột nhắt trắng cái dòng Côn Minh [4]. Động vật thí nghiệm được chia thành 4 nhóm: 3 nhóm dùng SCA qua đường uống bằng ống thông dạ dày với các mức liều 135, 270 và 540 mg/kg thể trọng mỗi ngày, cùng 1 nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý [4]. Thử nghiệm độc tính trong thai kỳ được tiến hành ở mức liều 540 mg/kg/ngày [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mang thai ở nhóm dùng SCA giảm mạnh, trong đó ở liều 540 mg/kg/ngày tỷ lệ mang thai giảm tới 70% [4]. SCA gây độc tính ở cơ thể chuột mẹ trên buồng trứng và tử cung, dù không quan sát thấy độc tính trực tiếp lên thai nhi hay hiện tượng quái thai [4]. Tỷ lệ làm tổ của phôi ở các giai đoạn đầu thai kỳ, giữa thai kỳ và cuối thai kỳ đều suy giảm, kèm theo hiện tượng thai chết lưu và chuột mẹ tử vong [4]. Biến đổi mô bệnh học xác nhận SCA gây tổn thương trực tiếp lên buồng trứng và tử cung của chuột [4].

Thứ hai, nghiên cứu năm 2013 đánh giá độc tính của chiết xuất hạt Albizia bernieri trên mô hình phôi cá medaka (Oryzias latipes) [3]. Khi ấp phôi hoặc ấu trùng cá trong môi trường chứa dịch chiết, tỷ lệ sống sót của phôi và ấu trùng sụt giảm phụ thuộc theo nồng độ [3]. Phôi cá tiếp xúc với dịch chiết xuất hiện các tổn hại ở não bộ, chẳng hạn như hiện tượng ly giải tế bào và sự xuất hiện của các lysosome trong mô tế bào thần kinh đệm [3]. Nhóm nghiên cứu kết luận loài này thể hiện mức độc tính cao bất thường so với dữ liệu của nhiều loài thực vật khác từng thử nghiệm trên mô hình cá medaka [3].

Thứ ba, các thử nghiệm trên tế bào ung thư cũng cho thấy saponin từ chi này có hoạt tính gây độc tế bào. Nghiên cứu năm 2007 phân lập 4 saponin triterpenoid chứa đường N-acetyl từ vỏ cây Albizia procera, trong đó có hai hợp chất thể hiện độc tính gây độc tế bào đối với dòng tế bào HEPG2 với chỉ số nồng độ ức chế tối đa một nửa (IC50) lần lượt là 9,13 microg/ml và 10 microg/ml [5]. Nghiên cứu năm 1997 trên loài Albizia julibrissin cũng phân lập được các phân đoạn saponin thô và các saponin mới gọi là julibroside I-III có hoạt tính gây độc tế bào rõ rệt, trong đó cấu trúc phân tử gắn với gốc N-acetyl-glucosamine tại vị trí C-3 cho thấy hoạt tính gây độc tế bào mạnh nhất [6].

Lợi ích tạo ngọt đi kèm ranh giới an toàn chưa rõ ràng

Ưu điểm lớn nhất của hoạt chất chiết xuất từ cây sóng rắn là vị ngọt tự nhiên cực cao, với albiziasaponin B ngọt gấp 600 lần đường sucrose [1]. Về mặt lý thuyết, điều này cho phép tạo ra độ ngọt đậm mà chỉ cần sử dụng một khối lượng rất nhỏ.

Tuy nhiên, giới hạn an toàn khi dùng cho người hiện chưa được xác lập đầy đủ. Hầu hết các bằng chứng khoa học hiện nay về độc tính của các saponin thuộc chi Albizia mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật như chuột và cá [2, 3, 4, 5]. Độc tính tác động lên cơ quan sinh sản chuột cái, làm giảm tỷ lệ thụ thai và gây chết lưu phôi [4], cùng tổn thương mô thần kinh ở phôi cá [3] là những hồi chuông cảnh báo lớn.

Ngoài ra, hoạt chất saponin nói chung khi đi vào hệ tiêu hóa ở nồng độ cao có thể gây kích ứng đường ruột và tổn thương nội tạng, tương tự như hiện tượng saponin từ một số loài thực vật khác gây xuất huyết niêm mạc ruột non hoặc tổn thương gan thận trên động vật [7]. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người để khẳng định liều dùng nào của cây sóng rắn là an toàn tuyệt đối khi thay thế đường.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây sóng rắn

Nhiều người thường mặc định rằng bất kỳ thứ gì có nguồn gốc từ "thảo mộc tự nhiên" đều mặc nhiên an toàn, lành tính và có thể dùng thay thế đường vô tội vạ. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại; nhiều loài thực vật chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính [3, 6].

Một hiểu lầm khác là đồng nhất việc thảo mộc có vị ngọt với việc nó có thể dùng tự do như đường ăn. Dù albiziasaponin B có vị ngọt vượt trội [1], bản chất của nó là một saponin, không phải phân tử đường thông thường. Việc lạm dụng các loại nước đun, trà hãm từ thân hoặc rễ cây sóng rắn với lượng lớn có thể đưa vào cơ thể lượng saponin vượt ngưỡng an toàn của đường tiêu hóa.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu độc tính thực nghiệm đã được công bố, các nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng và không tự ý sử dụng cây sóng rắn:

  • Phụ nữ đang mang thai hoặc người đang có kế hoạch sinh con: Nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cái cho thấy saponin từ vỏ cây chi Albizia làm giảm 70% tỷ lệ mang thai ở mức liều 540 mg/kg/ngày, gây tổn hại buồng trứng, tử cung, làm giảm tỷ lệ làm tổ của phôi thai và làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lưu [4]. Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị thụ thai tuyệt đối không nên thử nghiệm hoặc sử dụng loại cây này.
  • Phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của hoạt chất này trên phụ nữ cho con bú hay trẻ em; do đó không nên dùng để tránh rủi ro không mong muốn.
  • Người có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa: Saponin nồng độ cao có thể gây kích ứng niêm mạc ruột.
  • Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào có chứa hoạt chất saponin đậm đặc.

Cách tiếp cận hợp lý trong đời sống

Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp giảm lượng đường ăn hàng ngày, cần nhìn nhận cây sóng rắn dưới góc độ khoa học thận trọng:

  • Không tự ý thu hái, phơi khô thân vỏ cây sóng rắn để đun nấu uống thay nước lọc hàng ngày nhằm mục đích tạo ngọt.
  • Chỉ nên dùng với lượng vừa phải nếu có chỉ định, không lạm dụng để pha chế các loại đồ uống số lượng lớn.
  • Ưu tiên các chất tạo ngọt tự nhiên đã được cơ quan chức năng kiểm định độ an toàn đầy đủ và được cấp phép lưu hành rõ ràng.
  • Xây dựng chế độ ăn cân bằng, giảm dần thói quen chuộng vị ngọt đậm đà thay vì cố gắng tìm kiếm các loại thảo mộc thay thế chưa rõ ranh giới độc tính sinh học.

Cây sóng rắn sở hữu hoạt chất albiziasaponin B tạo vị ngọt tự nhiên gấp hàng trăm lần đường kính thông thường [1]. Dẫu vậy, các bằng chứng tiền lâm sàng cảnh báo độc tính sinh sản và tổn hại tế bào của saponin chi Albizia nhắc nhở người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo [2, 4]. Việc chăm sóc sức khỏe luôn cần dựa trên những bằng chứng khoa học vững chắc và có sự tư vấn từ chuyên gia y tế.