Cây thanh táo giảm đau khớp: Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Cây thanh táo (tên khoa học Justicia gendarussa) từ lâu đã được y học cổ truyền tại Trung Quốc và Ấn Độ sử dụng trong các bài thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp ^[1]. Nhiều người truyền tai nhau dùng loại cây này để nấu nước uống hoặc giã nát đắp ngoài với hy vọng giảm nhanh các cơn đau viêm khớp. Tuy nhiên, tính xác thực của loại thảo dược này dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là điều mà nhiều bệnh nhân quan tâm.

Dưới góc độ y học bằng chứng, cây thanh táo quả thực có chứa các hoạt chất sở hữu đặc tính kháng viêm và giảm đau rất mạnh mẽ [2, 5]. Dẫu vậy, toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện nay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) và mô hình tế bào trong ống nghiệm [1, 4, 5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận liều lượng an toàn cũng như hiệu quả điều trị viêm khớp thực tế.

Cơ chế sinh học giúp thanh táo kháng viêm giảm sưng

Viêm khớp, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp, là tình trạng tự miễn mạn tính gây tổn thương khớp và các mô xung quanh ^[1]. Phản ứng viêm trong cơ thể được kích hoạt bởi chuỗi tín hiệu phân tử phức tạp, trong đó yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB) đóng vai trò trung tâm điều khiển việc sản xuất các chất gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và inducible nitric oxide synthase (iNOS) ^[2]. Khi các enzym này hoạt động quá mức, lượng oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) tăng vọt, dẫn đến sưng nề và đau nhức khớp dữ dội [4, 6].

Các phân tích hóa thực vật cho thấy rễ và lá thanh táo chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, phenol, alkaloid, steroid và saponin ^[3]. Một nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 chỉ ra rằng chiết xuất ethanol từ lá thanh táo (J-01) ở nồng độ từ 50 đến 200 mug/mL giúp làm giảm lượng NO được sản xuất khi bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[4]. Chiết xuất này ức chế sự biểu hiện của gen iNOS và làm giảm biểu hiện gen của matrix metalloproteinase-9 (MMP-9) – một loại enzym liên quan trực tiếp đến phá hủy sụn và mô khớp ^[4].

Ngoài ra, một phân đoạn chiết xuất ethyl acetate từ rễ thanh táo (EJG) cũng được ghi nhận có khả năng ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB trong tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người (hPBMCs) ^[2]. Quá trình này làm giảm sự biểu hiện của mRNA iNOS và COX-2, đồng thời ngăn chặn giải phóng các chất trung gian tiền viêm như COX, 5-lipoxygenase (5-LOX) và interleukin-6 (IL-6) ^[2]. Bằng việc can thiệp vào nhiều đích phân tử trong chuỗi phản ứng viêm, các hoạt chất trong cây thanh táo ngăn chặn sự tăng sinh của các phản ứng gây sưng nề [5, 6].

Chi tiết các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật

Năm 2009, một nghiên cứu đánh giá tiềm năng chống viêm khớp của cây thanh táo được tiến hành trên hai mô hình chuột cống: viêm khớp do tá dược Freund và viêm khớp do collagen ^[1]. Chuột được cho dùng chiết xuất ethanol của Justicia gendarussa và so sánh trực tiếp với nhóm đối chứng dùng thuốc giảm đau chuẩn aspirin ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethanol của thanh táo thể hiện hoạt tính chống viêm khớp đáng kể, cho hiệu quả tương đương về mặt thống kê với aspirin ^[1].

Năm 2011, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác dụng của rễ thanh táo trên mô hình gây viêm cấp tính: thử nghiệm gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan ^[5]. Chiết xuất methanol từ rễ (JRM) ở liều 100 mg/kg làm giảm đáng kể tình trạng hình thành phù nề sau 5 giờ ^[5]. Trên các tế bào đơn nhân máu của chuột, chiết xuất này ức chế hoạt tính của tổng cyclooxygenase, 5-lipoxygenase và 15-lipoxygenase, đồng thời làm giảm 53% hoạt tính COX-2 tại mô bàn chân ^[5]. Phân tích mô học cũng ghi nhận sự sụt giảm xâm nhập bạch cầu trung tính thông qua việc giảm hoạt tính enzym myeloperoxidase ^[5].

Cũng trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan, nghiên cứu năm 2012 thử nghiệm phân đoạn ethyl acetate từ rễ thanh táo (EJG) ở liều 50 mg/kg ^[2]. Kết quả đo được cho thấy tỷ lệ ức chế phù nề đạt tới 80% ở giờ thứ 3 và 93% ở giờ thứ 5, vượt trội so với các phân đoạn khác và thuốc đối chứng Voveran ^[2].

Đến năm 2018, các nhà nghiên cứu đã phân lập được hợp chất bioflavonoid apigenin từ phân đoạn ethyl acetate của cây thanh táo ^[6]. Khi thử nghiệm trên chuột cống bị phù chân do carrageenan, phân đoạn chứa apigenin (ký hiệu F6) ở liều 10 mg/kg đã ức chế phù nề bàn chân tới 89% ^[6]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào hPBMCs cho thấy apigenin nồng độ 25 muM làm giảm đáng kể các dấu ấn viêm thuộc con đường truyền tín hiệu TLR-NF-kappaB bao gồm TLR4, MyD88, TRIF, TRAF6, COX-2, PGE2, IL-1beta và TNF-alpha, đồng thời làm tăng nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 ^[6].

Bên cạnh tác dụng kháng viêm khớp, nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt còn chỉ ra chiết xuất ethanol thanh táo dùng đường uống trong 7 ngày liên tiếp giúp bảo vệ tế bào cơ tim trước độc tính của thuốc doxorubicin ^[7]. Chiết xuất này điều chỉnh các chỉ số mất cân bằng oxy hóa khử về gần mức bình thường: giảm hoạt tính superoxide dismutase từ 3,4 +- 0,5 xuống 3,12 +- 0,24, giảm catalase từ 3,68 +- 1 xuống 3,41 +- 0,65, đồng thời khôi phục nồng độ glutathione (GSH) từ mức 15,66 +- 2,51 bị tụt do thuốc lên mức bình thường ^[7]. Tình trạng peroxy hóa lipid cũng giảm từ 2,53 +- 0,25 xuống 2,0 +- 0,34 ^[7].

Bằng chứng hiện tại có ý nghĩa gì và còn thiếu sót gì?

Các kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng đã cung cấp bằng chứng ban đầu khẳng định kinh nghiệm sử dụng thanh táo trong y học dân gian là có cơ sở sinh học [1, 5, 6]. Các phân đoạn chiết xuất từ rễ và lá cây cho thấy khả năng can thiệp trúng đích vào các enzym gây viêm chủ chốt như COX-2, iNOS mà không gây độc tế bào bất thường ở các dòng tế bào lympho máu người được thử nghiệm [4, 5].

Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình động vật đến cơ thể con người là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có chỉ được thực hiện trên chuột cống, chuột nhắt hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo [1, 2, 4]. Chuyển hóa thuốc ở động vật gặm nhấm hoàn toàn khác biệt với hệ thống men tiêu hóa và gan của người. Thêm vào đó, việc dùng các dung môi hóa học như ethanol, methanol hay ethyl acetate để tinh chiết hoạt chất trong phòng thí nghiệm hoàn toàn không giống với cách sắc nấu thảo dược truyền thống tại nhà [1, 5, 8].

Thiếu sót lớn nhất hiện nay là chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân viêm khớp để xác định độc tính mạn tính, dược động học, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của người cũng như các tương tác thuốc tiềm ẩn. Do đó, người bệnh không thể dựa vào các dữ liệu trên động vật để coi thanh táo là giải pháp điều trị thay thế cho các phương pháp y khoa tiêu chuẩn.

Những hiểu lầm thường gặp về cây thanh táo

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thanh táo có thể chữa khỏi dứt điểm viêm khớp". Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn phức tạp gây tổn hại hệ thống bao gồm da, mạch máu và cơ bắp xung quanh khớp, hiện y học hiện đại vẫn chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn mà chỉ nhằm kiểm soát tiến triển ^[1]. Thanh táo trong các nghiên cứu mới chỉ thể hiện tiềm năng giảm phù nề và kháng viêm tạm thời tương tự như thuốc giảm đau aspirin hay voveran, hoàn toàn không có khả năng đảo ngược cấu trúc khớp đã thoái hóa hay chữa dứt điểm bệnh [1, 5].

Nhiều người cũng tin rằng thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính và có thể dùng tùy tiện không giới hạn liều lượng. Thực tế, các nghiên cứu mới chỉ phân tích thành phần hóa học như axit oleic, các hợp chất steroid, phenol và tro không tan trong axit chứ chưa công bố giới hạn ngộ độc toàn diện khi sử dụng dài ngày trên người ^[3]. Việc tự ý thu hái cây tươi, sắc uống đậm đặc có thể dẫn đến nguy cơ quá liều các chất tự nhiên chưa rõ cơ chế dung nạp.

Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ các phác đồ điều trị được bác sĩ chỉ định (như các thuốc ức chế miễn dịch hoặc giảm đau chuyên khoa) để chuyển sang dùng nước lá thanh táo. Hành động này có thể khiến bệnh viêm khớp bùng phát nặng hơn, gây dính khớp, biến dạng khớp và mất khả năng vận động vĩnh viễn.

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng thanh táo. Toàn bộ các công trình nghiên cứu hiện nay chưa từng đánh giá độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ.

Người cao tuổi có bệnh lý nền kèm theo như suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận cần hết sức cẩn trọng. Dù cây cho thấy tiềm năng bảo vệ tim trên chuột bị tổn thương bởi thuốc hóa trị ^[7], chức năng lọc và đào thải của gan thận người già rất nhạy cảm với các hợp chất alkaloid và hợp chất phân cực chiết xuất từ rễ cây chưa qua kiểm định liều lượng ^[3].

Người đang điều trị bệnh bằng thuốc chống đông máu, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc các liệu pháp sinh học (như nhóm thuốc ức chế TNF) không nên kết hợp cùng thanh táo ^[1]. Vì thanh táo cũng có cơ chế ức chế cyclooxygenase và tiểu cầu tương tự aspirin, việc dùng chung có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa hoặc gây tương tác dược lý nguy hiểm [1, 6].

Hướng dẫn tiếp cận và sử dụng đúng cách trong thực tế

Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào đưa ra khuyến cáo chính thức về liều lượng (số gam, số lá hay số lần uống trong ngày) an toàn và hiệu quả cho người bệnh viêm khớp. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này để thay thế thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn.

Nếu có mong muốn sử dụng cây thanh táo như một biện pháp hỗ trợ theo các bài thuốc y học cổ truyền, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Việc này giúp đánh giá nguy cơ tương tác với các loại thuốc Tây y đang sử dụng.

Khi chọn mua dược liệu, cần cẩn trọng tìm nguồn uy tín để tránh nhầm lẫn với các loài cây dại khác có hình thái tương tự nhưng chứa độc tính. Bột rễ thanh táo chuẩn theo kiểm nghiệm thực vật học phải có các đặc điểm vi phẫu đặc trưng như sự sắp xếp chặt chẽ của các tế bào bần, lớp vỏ mỏng dưới biểu bì và chứa các mạch gỗ ^[3].

Trong quá trình dùng bất kỳ chế phẩm hay bài thuốc nào liên quan đến thanh táo, nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nổi mẩn ngứa, đau bụng, buồn nôn, chóng mặt hoặc tình trạng đau khớp tăng lên, người bệnh cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Viêm khớp là bệnh lý mạn tính đòi hỏi quá trình theo dõi lâu dài và phối hợp nhiều biện pháp, từ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện nhẹ nhàng đến tuân thủ thuốc chỉ định. Cây thanh táo là một dược liệu giàu tiềm năng chống viêm đang được khoa học làm sáng tỏ, nhưng người bệnh cần giữ cái nhìn thận trọng, khách quan và luôn đặt tính an toàn y khoa lên hàng đầu.