Tàm sa trị đau khớp phong thấp: Cơ chế kháng viêm đến đâu?

Thắc mắc quanh vị thuốc dân gian tàm sa

Nhiều người bệnh đau nhức xương khớp, viêm khớp dạng thấp truyền tai nhau kinh nghiệm dùng tàm sa để giảm sưng phù và cắt cơn đau. Tàm sa thực chất là phân của con tằm ăn lá dâu tằm, một vị thuốc có lịch sử ứng dụng lâu đời trong y học cổ truyền ^[1]. Người bệnh khớp mạn tính thường tìm đến dược liệu này với hy vọng tìm kiếm một giải pháp tự nhiên, ít tác dụng phụ cho tình trạng viêm kéo dài.

Liệu tàm sa có thực sự mang lại hiệu quả kháng viêm và giảm đau nhức khớp như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu sinh học hiện đại đã bước đầu ghi nhận hoạt tính kháng viêm, giảm sưng khớp trên mô hình động vật thí nghiệm ^[2]. Tuy nhiên, dược liệu này hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh viêm khớp; bằng chứng khoa học hiện tại dừng lại ở mức tiền lâm sàng và cần nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn trước khi đưa vào ứng dụng thực tế.

Nguồn gốc và chuyển hóa sinh học tạo nên tàm sa

Lá dâu tằm là nguồn thức ăn duy nhất của tằm ^[1]. Khi tằm ăn lá dâu, khoảng 60% lượng thức ăn bị thải trừ qua đường tiêu hóa mà không được tiêu hóa hoàn toàn ^[1]. Phân tằm thải ra chứa hỗn hợp bao gồm các thành phần của lá dâu cùng những chất mới được chuyển đổi bởi enzyme và hệ vi sinh vật đường ruột của tằm ^[1].

Quá trình chuyển hóa sinh học này tạo nên sự khác biệt về mặt thành phần giữa lá dâu tươi và tàm sa. Nghiên cứu chuyển hóa học so sánh năm 2021 cho thấy lượng axit béo không no cao C18:3 trong lá dâu chuyển thành axit béo không no thấp C18:1 trong phân tằm ^[1]. Đồng thời, chỉ có lysine và 17 chuỗi peptide nhỏ có hàm lượng trong tàm sa cao hơn hẳn so với lá dâu ^[1]. Phân tích dược lý mạng lưới nhận diện 36 gen đích chung và chỉ ra rằng các con đường chuyển hóa của tàm sa liên quan mật thiết đến điều hòa hormone cùng truyền tín hiệu tế bào ^[1].

Tác dụng trên mô hình viêm khớp: Nghiên cứu nói gì?

Để xác định hiệu quả trị phong thấp như y học cổ truyền miêu tả, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên động vật ^[2]. Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hiệu quả điều trị của phân đoạn chiết nước và phân đoạn chiết cồn từ tàm sa ở hai liều lượng khác nhau trên chuột cống bị gây viêm khớp dạng thấp bằng chất bổ trợ Freund ^[2]. Mức độ nghiêm trọng của bệnh được đánh giá qua chỉ số phù chân, mô bệnh học khớp và lách ^[2].

Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất tàm sa giúp cải thiện tình trạng sụt cân, giảm hiện tượng sưng phù bàn chân và giảm bớt tổn thương mô khớp ở chuột ^[2]. Phân tích chuyển hóa học dựa trên UPLC-Q-TOF-MS phát hiện 33 chất chuyển hóa nội sinh (10 chất trong huyết thanh, 23 chất trong nước tiểu) liên quan đến chu trình TCA, chuyển hóa purine, chuyển hóa nicotinate và nicotinamide ^[2]. Các chất chuyển hóa bị rối loạn do viêm khớp này đã được đưa dần về mức bình thường sau khi điều trị bằng tàm sa ^[2].

Nghiên cứu trên cung cấp cơ sở sinh học rõ ràng về hoạt tính chống viêm khớp ở cấp độ chuyển hóa mô hình sống ^[2]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ thực hiện trên chuột cống bị viêm khớp nhân tạo ^[2]. Dược động học, khả năng hấp thu và phản ứng miễn dịch trên cơ thể người bệnh phức tạp hơn rất nhiều, đòi hỏi các thử nghiệm lâm sàng thực tế để đánh giá tính an toàn.

Hoạt tính kháng viêm liên quan từ chiết xuất tằm và dâu

Mối liên hệ giữa dược tính của tàm sa và nguồn thức ăn lá dâu mở ra nhiều hướng giải thích về mặt hóa thực vật học. Trong cây dâu tằm, nghiên cứu năm 2018 đã phân lập được hợp chất mulberrofuran K (MFK) từ vỏ rễ cây dâu tằm ^[3]. MFK thể hiện khả năng ức chế mạnh mẽ quá trình sản sinh oxit nitric (NO) trên tế bào đại thực bào chuột được kích thích bởi LPS ^[3].

Chất này còn làm giảm sự hình thành các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và các cytokine gây viêm nguy hiểm như interleukin-1beta (IL-1beta), IL-6 và TNF-alpha tùy theo nồng độ ^[3]. Phân tích cho thấy MFK ức chế biểu hiện của enzym gây viêm cyclooxygenase-2 (COX-2), enzym iNOS, đồng thời ngăn chặn hoạt hóa con đường NF-kappaB và ERK 1/2 ^[3]. Điều này cho thấy nguyên liệu từ cây dâu vốn chứa sẵn các chất kháng viêm tự nhiên mạnh mẽ ^[3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm chiết xuất tàm sa trên mô hình chuột bị dị ứng thức ăn do ovalbumin (OVA) ^[4]. Chiết xuất này làm giảm các triệu chứng dị ứng, hạ thấp nồng độ các cytokine Th2 như IL-4, IL-5, IL-10 và IL-13 tại lách và hạch mạc treo ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất tàm sa ức chế giải phóng hạt từ dưỡng bào (mast cell) mà không làm ảnh hưởng đến nồng độ IgE ^[4]. Ngoài ra, tàm sa còn chứa các protein gắn sắc tố màng ruột có tính kháng khuẩn phổ rộng đối với nấm và vi khuẩn thông thường ^[5].

Lợi ích tiềm năng và rào cản từ bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận tàm sa chứa các hợp chất có khả năng giảm sưng viêm, hỗ trợ cân bằng chuyển hóa và ức chế các phản ứng dị ứng [5, 7]. Sự chuyển đổi chất qua hệ tiêu hóa của tằm giúp tăng cường một số chuỗi axit amin và peptide có hoạt tính sinh học ^[1]. Đây là tiền đề khoa học ủng hộ kinh nghiệm cổ truyền về công dụng giảm phong thấp đau nhức.

Mặc dù vậy, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và việc chữa bệnh trên người còn rất lớn. Toàn bộ các phát hiện về viêm khớp của tàm sa chỉ mới gói gọn trên mô hình chuột cống hoặc tế bào động vật [2, 7]. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh viêm khớp được công bố cho vị thuốc này. Vì thế, chưa thể khẳng định tàm sa có chữa khỏi bệnh đau khớp ở người hay không, cũng như chưa xác lập được ngưỡng liều dùng chuẩn mực và độ an toàn dài hạn.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vị thuốc tàm sa

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem tàm sa như một phương thuốc thảo dược chữa dứt điểm bệnh viêm khớp. Bệnh khớp mạn tính có cơ chế tự miễn rất phức tạp, các nghiên cứu mới chỉ ghi nhận tàm sa điều hòa triệu chứng sưng phù và chỉ số chuyển hóa trên chuột, không có tác dụng triệt tiêu căn nguyên bệnh ^[2]. Việc tự ý dừng thuốc kê đơn của bác sĩ để uống tàm sa có thể khiến ổ viêm khớp bùng phát nặng hơn.

Nhiều người cũng nhầm tưởng rằng vì là phân tằm tự nhiên nên hoàn toàn vô hại, có thể dùng tùy ý. Trong thực tế, phân tằm có nguy cơ cao chứa vi khuẩn, nấm mốc hoặc tồn dư thuốc bảo vệ thực vật từ lá dâu nếu không được thu hái, bảo quản và bào chế theo quy chuẩn nghiêm ngặt ^[5]. Dùng nguyên liệu trôi nổi chưa qua xử lý chuẩn mực y học có thể gây nhiễm độc hoặc dị ứng đường ruột.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Người mắc các bệnh lý tự miễn mạn tính như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ đang trong đợt tiến triển cấp tính cần thận trọng tối đa. Tàm sa tác động lên hệ miễn dịch và cytokine Th2 ^[4], do đó việc dùng bừa bãi có thể làm rối loạn đáp ứng miễn dịch của cơ thể hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc ức chế miễn dịch đang điều trị.

Người có cơ địa dị ứng nặng, tiền sử hen suyễn hoặc hệ tiêu hóa kém cũng không nên tự ý dùng các bài thuốc từ phân tằm. Trẻ em, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú là những đối tượng nhạy cảm tuyệt đối không được tự ý dùng tàm sa vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên các nhóm đối tượng này.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng tàm sa như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn chuyên môn:

• Nguồn gốc dược liệu: Chỉ sử dụng tàm sa đã qua sơ chế, loại bỏ bụi bẩn, phơi sấy và kiểm soát chất lượng bởi các cơ sở y học cổ truyền uy tín ^[5]. Tuyệt đối không tự ý gom phân tằm thô ngoài các nong tằm nuôi để dùng trực tiếp.
• Liều lượng và thời điểm: Nghiên cứu hiện đại chưa thiết lập liều uống chuẩn trên người. Do đó, người bệnh chỉ nên dùng lượng vừa phải theo đúng chỉ định của bác sĩ y học cổ truyền, không tự ý tăng liều.
• Chế biến và kết hợp: Vị thuốc này thường được sao vàng hạ thổ hoặc phối ngũ cùng các dược liệu khác trong các bài thuốc sắc truyền thống để giảm bớt tính tạp và hỗ trợ tiêu hóa.
• Giám sát sức khỏe: Luôn uống đủ nước, duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng vừa sức và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp trước khi sử dụng kết hợp bất kỳ vị thuốc dân gian nào.

Tàm sa là một vị thuốc dân gian thú vị, được khoa học hiện đại xác nhận có chứa các peptide, hoạt chất sinh học hỗ trợ kháng viêm và giảm phù nề trên động vật thực nghiệm [4, 7]. Tuy nhiên, sự thiếu vắng thử nghiệm lâm sàng trên người là một khoảng trống lớn cần được lưu tâm. Người bệnh khớp nên giữ cái nhìn thận trọng, xem đây là tài liệu tham khảo khoa học và tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị chính thống của cơ sở y tế.