Thói quen trị mụn nhọt bằng cây cỏ vườn nhà

Mụn nhọt, ngứa ngáy hay viêm da là những vấn đề ngoài da rất phổ biến, gây khó chịu trong sinh hoạt hàng ngày. Khi gặp tình trạng này, nhiều người thường có thói quen tìm kiếm các loại lá cây quanh nhà để giã nát rồi đắp trực tiếp lên vết thương. Trong số đó, cây thồm lồm là một trong những loại thảo dược dân gian truyền miệng quen thuộc nhất.

Cây thồm lồm (tên khoa học là Polygonum chinense L., đồng danh Persicaria chinensis) là loài thực vật thuộc họ Rau răm (Polygonaceae) [1], [2]. Trong y học cổ truyền, phần thân rễ và toàn cây thồm lồm thường được sử dụng nhằm thanh nhiệt, giải độc và tiêu thũng [1]. Dân gian lưu truyền việc dùng cây này để hỗ trợ điều trị các bệnh nhiễm trùng ngoài da, vết thương viêm nhiễm, vết côn trùng cắn hoặc rắn cắn [1].

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn của khoa học hiện đại? Bằng chứng sinh học cho thấy thồm lồm chứa các hoạt chất có lợi, nhưng việc tự ý đắp lá tươi lên da lại là một thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.

Thồm lồm có thực sự giúp giảm viêm ngứa?

Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất từ cây thồm lồm có hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn rõ rệt đối với một số tác nhân gây nhiễm trùng da phổ biến [2], [3]. Tuy nhiên, các dữ liệu này chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm in vitro (tế bào) hoặc trên mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh bị mụn nhọt [2], [3], [4].

Bên cạnh đó, việc người dân tự hái lá tươi giã nát rồi đắp lên tổn thương hở có thể khiến da bị bội nhiễm vi khuẩn từ môi trường ngoài, biến một vết nhọt nhỏ thành ổ nhiễm trùng nặng nề.

Hoạt chất và cơ chế tác động sinh học

Để hiểu vì sao thồm lồm có tác dụng sinh học, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học bên trong loài thực vật này. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) đối với chiết xuất ethanol toàn cây thồm lồm phát hiện các hợp chất đáng chú ý như squalene (chiếm 47,01%) và hợp chất 1,2-benzenedicarboxylic acid, mono[2-ethylhexyl]ester (chiếm 40,30%) [5]. Các hợp chất này được ghi nhận có đặc tính kháng khuẩn, chống oxy hóa và kháng viêm [5].

Ngoài ra, khi phân tích sâu hơn bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà nghiên cứu xác định được các thành phần chống viêm chủ chốt như axit caffeic, kaempferol và quercetin [2]. Trong các bộ phận của cây, lá và hoa thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao gấp hơn 3 lần so với thân [6]. Lá cây chứa thành phần chống oxy hóa chính là axit neochlorogenic và quercetin-3-O-malonylglucoside [6].

Về cơ chế kháng viêm, chiết xuất thồm lồm ức chế sự giải phóng oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) - hai chất trung gian gây phản ứng viêm và đau nhức dữ dội tại mô tổn thương [2]. Ở cấp độ phân tử, chiết xuất này ngăn chặn sự di chuyển vào nhân của yếu tố phiên mã NF-kappaB (gồm p65 và p50), đồng thời ức chế sự phosphoryl hóa của các enzym truyền tín hiệu Src và Syk [2]. Nhờ đó, chuỗi phản ứng viêm tế bào bị chặn đứng.

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?

Cho đến nay, các nghiên cứu tập trung vào đặc tính kháng khuẩn và chống viêm của thồm lồm bao gồm các thử nghiệm nổi bật sau:

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2022 đánh giá hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết nước thồm lồm đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) - thủ phạm hàng đầu gây ra mụn nhọt, lở loét ngoài da [3]. Nghiên cứu sử dụng kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), kính hiển vi điện tử quét (SEM) và đo dòng chảy tế bào [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước thồm lồm có tác dụng kìm khuẩn rõ rệt, phá hủy thành tế bào và màng tế bào của tụ cầu vàng, đồng thời ức chế sự hình thành màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn này theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [3].

Thứ hai, một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát chiết xuất methanol của thồm lồm (Persicaria chinensis) trên tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) và mô hình chuột bị viêm loét dạ dày do cồn/axit [2]. Kết quả thực nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất ức chế giải phóng NO và PGE2, đồng thời các hoạt chất caffeic acid, kaempferol và quercetin thể hiện hoạt tính ức chế NO mạnh mẽ [2]. Trên mô hình chuột dùng đường uống, chiết xuất thồm lồm giúp làm giảm các vết loét dạ dày thông qua việc ức chế tín hiệu viêm IkappaBalpha, Akt, Src và Syk [2].

Thứ ba, một tổng quan năm 2021 về chiết thực vật chi Persicaria và Polygonum xác nhận rằng P. chinensis có cả hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm trong các thử nghiệm đo nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) [4]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh các kết quả này mới chỉ giới hạn ở đánh giá in vitro và cần thêm nhiều nghiên cứu về độ hòa tan, hấp thu, phân bố, độc tính mô trước khi ứng dụng [4].

Ngoài ra, một nghiên cứu liên quan năm 2023 trên một loài cùng chi là rau răm dại (Polygonum perfoliatum L.) dạng gel bôi ngoài da (liều 10 mg/ngày) trong 21 ngày trên chuột bị viêm da cơ địa do DNCB cho thấy gel giúp giảm độ dày biểu bì, giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, IL-4, iNOS, COX-2 mà không gây kích ứng độc hại [7]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên loài Polygonum perfoliatum, chưa thể đồng nhất hoàn toàn với cây thồm lồm (Polygonum chinense).

Hiểu lầm thường gặp và khoảng cách từ phòng thí nghiệm ra thực tế

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là xem hoạt tính "kháng khuẩn trong ống nghiệm" tương đương với việc "đắp lá tươi sẽ khỏi mụn nhọt". Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng dịch chiết đã qua tinh chế, định lượng chính xác nồng độ hoạt chất và loại bỏ hoàn toàn tạp chất trong môi trường vô trùng [3], [4].

Lá cây tươi hái ngoài tự nhiên chứa bụi bẩn, ấu trùng, vi nấm và vô số vi khuẩn bám trên bề mặt. Khi giã nát đắp lên vùng da đang có mụn nhọt sưng mủ hoặc trầy xước, hàng rào bảo vệ da vốn đã tổn thương sẽ dễ dàng bị các vi sinh vật gây hại xâm nhập. Hậu quả là vết thương viêm nặng hơn, có thể dẫn tới viêm mô tế bào hoặc nhiễm trùng huyết rất nguy hiểm.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chống viêm của thồm lồm mới thực hiện trên tế bào và chuột (đặc biệt là mô hình loét dạ dày bằng đường uống), chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả khi bôi đắp trên da người bệnh [2], [8], [4].

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn của cây thồm lồm trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này có làn da nhạy cảm và hệ miễn dịch đặc thù, tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc đắp truyền miệng từ thồm lồm.

Những người đang có vết thương hở, vết loét sâu, mụn nhọt đã vỡ mủ hoặc người có cơ địa viêm da dị ứng nặng cần tránh xa việc đắp các loại lá tươi chưa qua xử lý y tế. Người có bệnh lý nền tiểu đường hoặc suy giảm miễn dịch khi bị mụn nhọt cần đến cơ sở y tế để được chăm sóc vô trùng, không tự điều trị tại nhà bằng thảo dược.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Đối với các nốt mụn nhọt, lở ngứa thông thường, việc giữ vệ sinh sạch sẽ bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ là ưu tiên hàng đầu. Người bệnh nên mặc quần áo rộng rãi, thoáng mát, tránh cào gãi làm rách da.

Nếu quan tâm đến các bài thuốc dân gian từ cây thồm lồm, người bệnh chỉ nên sử dụng các chế phẩm y học cổ truyền đã được kiểm định chất lượng, bào chế đạt chuẩn y tế hoặc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu và y học cổ truyền. Khi mụn nhọt có biểu hiện sưng to, nóng đỏ, đau nhức tăng dần hoặc kèm theo sốt, cần đến bệnh viện khám ngay để được chỉ định kháng sinh hoặc can thiệp rạch dẫn lưu mủ phù hợp.

Khoa học hiện đại đã bước đầu chứng minh tiềm năng kháng khuẩn, kháng viêm của cây thồm lồm ở cấp độ tế bào phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, tiềm năng này không đồng nghĩa với việc tự ý dùng lá tươi đắp lên da. Hãy luôn tỉnh táo lựa chọn các phương pháp điều trị an toàn, đã được kiểm chứng lâm sàng để bảo vệ sức khỏe làn da.