Nhiều người gặp tình trạng trằn trọc thâu đêm, ngủ không sâu giấc thường tìm đến các loại thảo dược quanh nhà với mong muốn tìm lại giấc ngủ tự nhiên. Trong số đó, cây xấu hổ (còn gọi là cây trinh nữ, tên khoa học Mimosa pudica) được chia sẻ rộng rãi như một vị thuốc nam dễ kiếm, sắc nước uống để trị mất ngủ.
Liệu loài cây cỏ mọc hoang dại này có thực sự giúp chữa dứt điểm chứng mất ngủ như lời đồn? Dưới góc nhìn của y học thực chứng, câu trả lời là hoạt tính an thần mới dừng ở mức thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm, chưa đủ cơ sở khẳng định hiệu quả điều trị mất ngủ ở người.
Cơ chế an thần qua góc nhìn dược lý
Trong y học cổ truyền, cây xấu hổ được cho là có vị ngọt, hơi se, tính mát, quy vào kinh tâm can, có tác dụng trấn tĩnh, an thần và chống viêm. Khi hệ thần kinh chịu áp lực liên tục, cơ thể rơi vào trạng thái căng thẳng mạn tính, dẫn đến hiện tượng trằn trọc và suy giảm chất lượng giấc ngủ.
Về mặt sinh học phân tử thực vật, cây trinh nữ sở hữu những đặc tính phản ứng rất đặc biệt. Các nghiên cứu đã phân tích chuyển động khép lá nhanh của cây do sự mất nước đột ngột ở các tế bào vận động [1]. Cơ chế phản ứng kích thích - đáp ứng này từng khiến giới khoa học liên hệ với mô hình dẫn truyền xung động thần kinh [1]. Cây cũng thể hiện khả năng thích nghi và ghi nhớ phản xạ khi gặp kích thích lặp lại [2]. Tuy nhiên, những đặc tính sinh học tế bào này của cây không đồng nghĩa với khả năng điều hòa hệ thần kinh trung ương của con người.
Để tạo ra tác động thư giãn hệ thần kinh, các hợp chất trong thảo dược cần tác động trực tiếp lên các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ. Khi các thụ thể thần kinh được cân bằng và mức độ căng thẳng giảm xuống, cơ thể mới dễ dàng đi vào giấc ngủ sinh lý.
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?
Cho đến nay, các dữ liệu về tác động của cây xấu hổ lên hệ thần kinh chủ yếu được thực hiện trên động vật gặm nhấm. Điển hình là nghiên cứu công bố năm 2016 đánh giá hoạt tính thần kinh của chiết xuất ethyl acetate từ lá cây xấu hổ (Mimosa pudica) trên mô hình chuột [3].
Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã tiến hành hàng loạt bài kiểm tra hành vi tiêu chuẩn như mê cung chữ thập nâng cao (EPM), hộp sáng - tối (LDB) và thử nghiệm tương tác xã hội (SI) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá cây xấu hổ làm tăng đáng kể thời gian chuột ở trong nhánh mở của mê cung và khoang sáng của hộp sáng - tối [3]. Thời gian tương tác xã hội của chuột dùng chiết xuất cũng tăng rõ rệt so với nhóm đối chứng (p<0.01) [3]. Những biểu hiện hành vi này phản ánh tác dụng giảm lo âu tương đối rõ nét [3].
Bên cạnh đó, thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST) và treo đuôi (TST) ghi nhận thời gian bất động của chuột giảm đi mà không làm thay đổi hoạt động vận động tự do trong thử nghiệm trường mở (OFT) [3]. Phân tích mô não chuột sau 4 tuần điều trị cho thấy nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh monoamine gồm dopamine và norepinephrine tăng lên có ý nghĩa thống kê (p<0.01) so với nhóm bị căng thẳng [3].
Ngoài ra, liều dùng 200 và 400 mg/kg chiết xuất lá trinh nữ cũng tạo ra sự thay đổi rõ rệt (p<0.05) lên hoạt tính của enzyme acetylcholinesterase và caspase-3 trong mô não, đồng thời giúp cải thiện khả năng ghi nhớ thông qua bài kiểm tra tránh né thụ động [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chiết xuất lá xấu hổ có hoạt tính giảm lo âu, chống trầm cảm và tăng cường trí nhớ thông qua nhiều cơ chế trung gian [3].
Giới hạn lớn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù nghiên cứu năm 2016 cho thấy chiết xuất lá cây xấu hổ có tác dụng giảm lo âu và cải thiện tâm trạng ở chuột [3], độc giả cần nhìn nhận rõ những hạn chế mang tính quyết định trước khi áp dụng vào thực tế.
Thứ nhất, đây hoàn toàn là nghiên cứu trên động vật gặm nhấm (chuột), không phải thử nghiệm lâm sàng trên người [3]. Chuyển hóa thuốc, hàng rào máu não và cấu trúc thần kinh của chuột khác biệt rất lớn so với con người. Một chất phát huy hiệu quả giảm lo âu trên chuột không đồng nghĩa sẽ giúp con người đi vào giấc ngủ an toàn.
Thứ hai, nghiên cứu trên tập trung vào trạng thái lo âu và trầm cảm [3], chứ không đánh giá trực tiếp cấu trúc giấc ngủ, chu kỳ giấc ngủ sóng chậm hay hội chứng mất ngủ chuyên biệt. Chiết xuất được sử dụng trong phòng thí nghiệm là phân đoạn ethyl acetate đã qua tinh chế và chuẩn hóa liều lượng [3], hoàn toàn khác với việc người dân tự hái cành lá xấu hổ phơi khô rồi đun nước uống tại nhà.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cây xấu hổ
Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng "giảm lo âu trên chuột" với khả năng "đặc trị mất ngủ ở người". Lo âu có thể là nguyên nhân gây khó ngủ, nhưng mất ngủ còn xuất phát từ nhiều bệnh lý phức tạp khác như ngưng thở khi ngủ, rối loạn nhịp sinh học hay các tổn thương thần kinh thực thể.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Toàn cây xấu hổ, đặc biệt là hạt và rễ già, có chứa một số alkaloid như mimosine. Nếu sử dụng tùy tiện với lượng lớn hoặc uống kéo dài ngày, các hoạt chất này có thể gây độc, rụng tóc hoặc ảnh hưởng đến chức năng gan, thận.
Nhiều người cao tuổi tự ý bỏ thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường hoặc thuốc ngủ theo đơn của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống nước cây xấu hổ. Việc đột ngột ngưng thuốc điều trị chuyên khoa có thể gây mất ngủ nghiêm trọng hơn, thậm chí dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc từ cây xấu hổ. Các hợp chất trong thảo dược có thể gây co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng chưa rõ ràng đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
Trẻ em và người cao tuổi có chức năng tiêu hóa, chuyển hóa gan mật suy giảm cũng không nên tùy tiện uống nước sắc cây xấu hổ đậm đặc. Những đối tượng này rất nhạy cảm với các alkaloid tự nhiên chưa qua tinh chế.
Người đang dùng các loại thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương cần hết sức cẩn trọng. Việc kết hợp thảo mộc có hoạt tính an thần cùng thuốc tây y có thể dẫn đến tương tác thuốc bất lợi, gây ức chế thần kinh quá mức hoặc làm sai lệch tác dụng của thuốc điều trị.
Áp dụng thực tế thế nào cho đúng?
Nếu bạn bị mất ngủ thoáng qua do căng thẳng công việc, việc đầu tiên cần làm là điều chỉnh lại thói quen sinh hoạt. Hãy giữ phòng ngủ tối và yên tĩnh, duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định, hạn chế tiếp xúc ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ.
Trong trường hợp muốn dùng cây xấu hổ như một loại trà hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian, bạn chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun uống trong thời gian ngắn và cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền. Tuyệt đối không tự ý thu hái cây mọc ở ven đường bụi bặm, cống rãnh hoặc nơi có nguy cơ phun thuốc trừ cỏ để tránh nhiễm độc kim loại nặng và hóa chất bảo vệ thực vật.
Đối với những trường hợp mất ngủ kinh niên kéo dài trên một tháng, kèm theo mệt mỏi ban ngày, đau đầu hoặc sụt cân, bạn cần đến bệnh viện khám chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần kinh. Việc xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ là chìa khóa duy nhất giúp giải quyết triệt để tình trạng mất ngủ.
Tóm lại, cây xấu hổ là một dược liệu tiềm năng với các hoạt tính an thần đã được ghi nhận sơ bộ trên động vật thí nghiệm [3]. Tuy nhiên, khoa học hiện đại chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận thảo dược này có thể thay thế thuốc điều trị mất ngủ ở người. Độc giả cần tỉnh táo, coi đây là thông tin tham khảo và luôn tham vấn nhân viên y tế trước khi đưa vào sử dụng.
