Chất làm ngọt nhân tạo không calo: Hỗ trợ giảm béo hay kích thích thèm ăn?

Nhiều người tìm đến nước ngọt ăn kiêng và bánh kẹo không đường với mong muốn cắt giảm calo để giảm cân. Nhãn mác "zero calo" tạo cảm giác an tâm rằng cơ thể có thể thưởng thức vị ngọt thỏa thích mà không lo béo. Dù vậy, không ít người nhận thấy cân nặng không đổi, thậm chí cảm giác thèm ăn còn tăng lên.

Bằng chứng khoa học cho thấy chất làm ngọt nhân tạo không calo không đơn thuần là công cụ giảm cân vô hại ^[1]. Dù cung cấp vị ngọt mà không chứa năng lượng, chúng có thể tác động đến trục ruột - não, gây rối loạn hệ vi sinh đường ruột và kích thích cảm giác thèm ăn [2, 8].

Vị ngọt không năng lượng và phản ứng của cơ thể

Chất làm ngọt nhân tạo mô phỏng vị ngọt tự nhiên của đường nhưng không cung cấp năng lượng ^[2]. Khi lưỡi cảm nhận vị ngọt, hệ thần kinh trung ương chuẩn bị đón nhận một lượng calo tương ứng. Khi năng lượng không xuất hiện, sự mất kết nối giữa vị giác và năng lượng thực tế có thể dẫn đến giảm cảm giác no, kích thích thèm ăn và làm thay đổi cân bằng nội môi glucose [2, 8].

Nhiều nghiên cứu ghi nhận chất làm ngọt nhân tạo liên quan đến việc gia tăng tiêu thụ calo bù và tăng cân trong thực tế lâm sàng ^[1]. Thay vì hỗ trợ giảm mỡ, việc sử dụng các chất thay thế đường có thể góp phần vào hội chứng chuyển hóa và tình trạng béo phì ^[1]. Tác động này đi kèm sự thay đổi hoạt động của trục ruột - não, nơi điều hòa chuyển hóa và tín hiệu no ^[1].

Biến đổi hệ vi sinh đường ruột: Điểm mấu chốt gây rối loạn chuyển hóa

Đường tiêu hóa của con người chứa hàng nghìn tỷ vi sinh vật tham gia điều hòa năng lượng, miễn dịch và chuyển hóa đường [1, 3]. Chế độ ăn uống là yếu tố quan trọng làm biến đổi cấu trúc quần thể này ^[3].

Nhiều chất làm ngọt nhân tạo phổ biến như saccharin, sucralose, aspartame và acesulfame potassium (Ace-K) đã được chứng minh có khả năng làm biến đổi thành phần và chức năng của hệ vi khuẩn đường ruột [3, 4, 8]. Rối loạn hệ vi sinh (dysbiosis) do chất làm ngọt gây ra có liên quan trực tiếp đến hiện tượng bất dung nạp glucose và viêm mãn tính [1, 4, 8]. Tình trạng vi sinh vật đường ruột bị xáo trộn thậm chí liên quan đến hiện tượng tăng tính thấm thành ruột (rò rỉ ruột) và phản ứng viêm ^[2].

Các nghiên cứu nói gì về chất làm ngọt không calo?

Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm trên động vật và người để kiểm tra tác động sinh học của các chất làm ngọt thông dụng:

Năm 2017, một nghiên cứu trên chuột CD-1 dùng acesulfame-potassium (Ace-K) trong 4 tuần ^[4]. Kết quả giải trình tự 16S rRNA và phân tích chuyển hóa cho thấy Ace-K làm xáo trộn hệ vi sinh đường ruột và làm giàu các gen vi khuẩn liên quan đến chuyển hóa năng lượng ^[4]. Đáng chú ý, Ace-K làm tăng cân nặng ở chuột đực nhưng không gây tăng cân ở chuột cái, cho thấy tác động phụ thuộc vào giới tính ^[4].

Một nghiên cứu khác ghi nhận chuột cống đực Sprague Dawley 5-6 tuần tuổi uống nước chứa 0,05% Ace-K bị tăng cân và tăng lượng mỡ nhiều hơn so với nhóm uống nước đường sucrose 10%, do hiệu quả sử dụng năng lượng bị biến đổi ^[5].

Với sucralose, một thử nghiệm năm 2017 trên chuột dùng liều tối đa hàng ngày (ADI) 15 mg/kg thể trọng trong 8 tuần cho thấy sucralose làm giảm lượng vi khuẩn Clostridium cluster XIVa trong phân, đồng thời làm tăng nồng độ cholesterol và axit cholic trong gan ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không ghi nhận tình trạng tăng cân, tăng lượng ăn hay tăng cân nặng gan ở chuột ^[6].

Trên người, một thử nghiệm can thiệp ngắn hạn bổ sung saccharin liều 5 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 1 tuần ^[3]. Sau 1 tuần, phản ứng đường huyết sau nghiệm pháp nạp glucose đường uống bị tăng cao ở một nhóm nhỏ gồm 4 người ("người có đáp ứng"), trong khi 3 người còn lại không có phản ứng ("người không đáp ứng") ^[3]. Hiện tượng kém dung nạp glucose này đã được tái lập trên chuột sau khi cấy truyền phân từ nhóm người có đáp ứng ^[3]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu nhỏ (7 người) và không có nhóm đối chứng dùng giả dược ^[3].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2022 trên 120 người khỏe mạnh sử dụng liều dưới mức ADI trong 2 tuần gồm 0,18 g saccharin, 0,102 g sucralose, hoặc 0,24 g aspartame ^[5]. Cả saccharin và sucralose đều làm suy giảm dung nạp glucose và làm thay đổi đáng kể thành phần hệ vi sinh vật đường ruột ^[5]. Phản ứng này phụ thuộc vào tính không đồng nhất của hệ vi sinh ban đầu trước khi tiếp xúc chất làm ngọt ^[5].

Một nghiên cứu ghi nhận chuột cống tiếp xúc với aspartame trong 8 tuần bị tăng đường huyết lúc đói và tăng đề kháng insulin, đi kèm sự gia tăng vi khuẩn họ Enterobacteriaceae và Clostridium leptum ^[7]. Hiện tượng rối loạn chuyển hóa do chất làm ngọt trên chuột có thể được đảo ngược khi dùng các kháng sinh như ciprofloxacin, metronidazole và vancomycin, chứng minh vi khuẩn đường ruột là mắt xích trung gian trực tiếp ^[7].

Lợi ích lý thuyết đối lập thực tế lâm sàng

Các dữ liệu dịch tễ học ban đầu từng chỉ ra vai trò của chất làm ngọt trong việc hỗ trợ giảm lượng calo nạp vào và kiểm soát đường huyết cho người tiểu đường tuýp 2 [1, 4]. Dù vậy, các tổng quan hệ thống cho thấy bằng chứng về tác động lâm sàng của chất làm ngọt không calo lên chỉ số HbA1c, cân nặng và các biến cố bất lợi ở bệnh nhân tiểu đường vẫn chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn [5, 7].

Một số nghiên cứu cắt ngang ghi nhận tỷ lệ Firmicutes:Bacteroidetes tăng ở người béo phì dùng chất làm ngọt ^[3]. Trong khi đó, một số nghiên cứu khảo sát khẩu phần 4 ngày không thấy sự khác biệt về số lượng hay cấu trúc gen vi khuẩn giữa người dùng aspartame/Ace-K và người không dùng, nhưng lại ghi nhận sự thay đổi về độ đa dạng vi sinh [3, 4]. Sự không nhất quán này cho thấy tác động của chất làm ngọt chịu ảnh hưởng bởi cơ địa vi sinh ban đầu và liều lượng sử dụng [3, 5, 7].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng sản phẩm ghi nhãn "0 calo" có thể dùng tùy ý mà không lo ảnh hưởng đến chuyển hóa. Thực tế, không calo không đồng nghĩa với không có tác động sinh học; chất làm ngọt vẫn tương tác với thụ thể vị giác và hệ vi khuẩn đường ruột [1, 2, 8].

Quan niệm cho rằng chất làm ngọt tác động lên mọi người như nhau cũng không chính xác. Các thử nghiệm lâm sàng chỉ ra cơ thể mỗi người phản ứng rất khác nhau, phân hóa thành nhóm đáp ứng và không đáp ứng dựa trên đặc điểm hệ vi sinh vật đường ruột sẵn có trước đó [3, 5].

Ai nên thận trọng khi dùng chất làm ngọt nhân tạo?

Người đang mắc hội chứng ruột kích thích, rối loạn tiêu hóa hoặc nghi ngờ có hội chứng rò rỉ ruột cần hạn chế, vì các chất này có thể làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột và gây viêm [7, 8].

Người đang kiểm soát đường huyết hoặc mắc tiểu đường tuýp 2 cần thận trọng, bởi saccharin và sucralose có thể gây suy giảm khả năng dung nạp glucose [3, 5]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng chất làm ngọt để thay thế hoàn toàn đường ăn tự nhiên.

Áp dụng thực tế để kiểm soát vị ngọt

Thay vì chuyển từ nước ngọt thông thường sang nước ngọt ăn kiêng lâu dài, cách tiếp cận an toàn hơn là giảm dần độ ngọt tổng thể trong khẩu vị hàng ngày.

• Ưu tiên nước lọc, nước khoáng hoặc nước ép hương vị tự nhiên từ lát chanh tươi, dưa chuột hoặc lá bạc hà thay vì dùng nước giải khát chứa sucralose hay aspartame [4, 6].
• Hạn chế tối đa các loại thực phẩm siêu chế biến, sốt đóng chai hay bánh kẹo dán nhãn "ăn kiêng" chứa acesulfame-K hoặc saccharin [1, 5].
• Đọc kỹ bảng thành phần phụ gia trên bao bì để nhận biết các chất làm ngọt nhân tạo phổ biến.

Chất làm ngọt nhân tạo không calo không phải là giải pháp thần kỳ để giảm béo hay ngăn ngừa rối loạn chuyển hóa ^[1]. Việc lạm dụng có nguy cơ gây xáo trộn hệ vi sinh đường ruột và kích thích cảm giác thèm ăn [2, 8]. Duy trì chế độ ăn thực phẩm nguyên bản và rèn luyện thói quen ít ngọt là nền tảng bền vững nhất cho sức khỏe đường ruột và cân nặng.