Nhiều người khi nếm thử dầu ô liu nguyên chất thường cảm nhận được vị cay nồng và cảm giác khé ran nơi cuống họng. Cảm giác này khiến không ít người thắc mắc liệu đây là đặc tính tự nhiên của dầu tốt hay dầu bị hỏng. Các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng cảm giác cay rát đó đến từ oleocanthal, một hoạt chất quý giá có khả năng kháng viêm tự nhiên [1].
Về thắc mắc chất oleocanthal trong dầu ô liu có kháng viêm tương tự ibuprofen hay không, câu trả lời là có về mặt cơ chế sinh học [1]. Tuy nhiên, việc ăn dầu ô liu trong bữa ăn hàng ngày không thể thay thế thuốc ibuprofen để giảm đau cấp tính vì hàm lượng hấp thu thực tế thấp hơn nhiều so với liều điều trị y khoa [2].
Cảm giác cay khé cổ họng và phát hiện bất ngờ
Vào năm 2005, các nhà nghiên cứu nhận thấy dầu ô liu nguyên chất mới ép tạo ra cảm giác châm chích cay nồng rất đặc trưng ở cổ họng [1]. Cảm giác khó tả này tương tự cảm giác gây ra bởi dung dịch chứa thuốc kháng viêm ibuprofen [1].
Từ sự tương đồng thú vị này, các phân tích dược lý đã chỉ ra oleocanthal hoạt động như một hợp chất kháng viêm tự nhiên [1]. Mặc dù cấu trúc phân tử hoàn toàn khác biệt, cả oleocanthal và ibuprofen đều có hiệu lực ức chế cùng một con đường enzyme gây viêm trong cơ thể [1].
Tình trạng viêm mạn tính được xác định là căn nguyên dẫn đến nhiều bệnh lý nguy hiểm của tuổi già [3]. Viêm kéo dài có liên quan trực tiếp đến sự khởi phát của bệnh tim mạch, ung thư, đái tháo đường, thoái hóa khớp và các bệnh lý tự miễn hay suy thoái thần kinh [3], [4]. Vì thế, một thành phần tự nhiên có khả năng làm dịu phản ứng viêm từ bữa ăn đã thu hút sự chú ý rất lớn [4].
Cơ chế ức chế men COX: Vì sao được ví như ibuprofen tự nhiên?
Để gây ra phản ứng sưng đau và viêm, cơ thể sử dụng chuỗi phản ứng chuyển hóa axit arachidonic thông qua các enzyme cyclooxygenase, thường gọi tắt là COX [5], [6]. Cả hai dạng enzyme COX-1 và COX-2 chịu trách nhiệm tổng hợp nên prostaglandin, chất trung gian kích thích phản ứng viêm [6], [1].
Các loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen hoạt động bằng cách chẹn các men COX này [7]. Điểm đặc biệt là oleocanthal trong dầu ô liu nguyên chất cũng ức chế trực tiếp cả hai loại enzyme COX-1 và COX-2 [3], [1].
Các phân tích mô phỏng cấu trúc phân tử trên máy tính cho thấy oleocanthal và các phenolic từ ô liu có ái lực gắn kết rất mạnh vào vị trí hoạt động của enzyme COX [5]. Sự liên kết này diễn ra bền vững và ổn định, giúp ngăn chặn enzyme thực hiện quá trình tổng hợp các chất gây viêm [5]. Bên cạnh đó, các nghiên cứu xác định các axit amin then chốt trong cấu trúc COX-1 và COX-2 như Leu93, Val116, Leu352 và Ala527 đóng vai trò quyết định cho sự ức chế này [7].
Ngoài việc ngăn chặn men COX, các hợp chất phenolic trong ô liu còn được ghi nhận là tác động tối thiểu lên enzyme 15-LOX [5]. Điều này cho thấy tính chọn lọc nhất định trong con đường chuyển hóa sinh học [5]. Đồng thời, các phân tích dược động học cũng dự đoán oleocanthal có khả năng xuyên qua màng sinh học thuận lợi mà không ức chế kênh hERG, một tín hiệu an toàn về mặt sinh lý tế bào [5].
Bằng chứng khoa học về hiệu lực kháng viêm
Khi tiến hành thử nghiệm so sánh trực tiếp trong điều kiện ống nghiệm, hiệu lực của oleocanthal mang lại kết quả đáng chú ý [8], [6]. Hoạt chất này ức chế enzyme COX-1 và COX-2 theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ [8], [6].
Tại cùng một nồng độ phân tử là 25 mM, oleocanthal thể hiện khả năng ức chế từ 41% đến 57% hoạt tính của men COX [8], [6]. Trong khi đó, thuốc ibuprofen ở cùng mức nồng độ 25 mM chỉ ức chế được từ 13% đến 18% hoạt tính men này [8], [6]. Điều này chứng minh ở cấp độ tế bào thí nghiệm, oleocanthal có hoạt lực thậm chí còn mạnh hơn [8].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã tiến hành kiểm tra khả năng ức chế men viêm của chiết xuất dầu ô liu nguyên chất (EVOO) ở nồng độ 225 microgam/mL [3]. Khi đứng đơn lẻ, chiết xuất dầu ô liu và chiết xuất lá ô liu chỉ ức chế khoảng 10% hoạt tính của cả hai men COX-1 và COX-2 [3].
Tuy nhiên, khi phối hợp chiết xuất dầu ô liu nguyên chất bổ sung thêm 8% chiết xuất lá ô liu, tỷ lệ ức chế đã tăng vọt lên 25,5% đối với COX-1 và 36,5% đối với COX-2 [3]. Sự kết hợp giữa các polyphenol chính bao gồm oleocanthal, oleacein và oleuropein đã tạo nên hiệu ứng tương tác hiệp đồng mạnh mẽ [3].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu khác cũng cho thấy oleocanthal có khả năng ức chế các dòng tế bào ung thư hắc tố, ung thư vú, gan và ruột kết trong phòng thí nghiệm [2]. Trên mô hình nghiên cứu thần kinh, hợp chất này giúp tăng đào thải protein amyloid beta khỏi tế bào thần kinh và làm giảm viêm các tế bào hình sao [2].
Giới hạn liều hấp thu thực tế từ chế độ ăn
Mặc dù thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho kết quả ấn tượng, chúng ta cần nhìn nhận thực tế về liều lượng dung nạp qua đường ăn uống [2]. Oleocanthal chỉ là một thành phần phụ với lượng nhỏ trong dầu ô liu [2].
Tại các quốc gia theo chế độ ăn Địa Trung Hải truyền thống, mức tiêu thụ dầu ô liu trung bình của người dân ước tính vào khoảng 30 đến 50 mL mỗi ngày [2]. Lượng dầu này cung cấp một hàm lượng oleocanthal nhất định giúp giảm thiểu các chỉ số stress oxy hóa và viêm mạn tính ở người [2]. Tuy nhiên, tổng lượng phân tử oleocanthal nạp vào từ vài thìa dầu ăn thấp hơn rất nhiều so với liều chuẩn của một viên ibuprofen dùng trong y tế [2].
Do đó, người dùng không thể trông đợi việc uống dầu ô liu để dứt ngay cơn đau nhức răng, đau đầu hay hạ sốt tức thì như khi uống một liều thuốc tây [2]. Tác dụng kháng viêm của dầu ô liu mang tính chất tích lũy âm thầm qua chế độ dinh dưỡng lâu dài chứ không phải tác dụng dược lý cấp tính [4], [2]. Hơn nữa, việc sử dụng đơn độc oleocanthal như một biện pháp điều trị riêng lẻ vẫn cần thêm nhiều kiểm chứng trên động vật và người trong tương lai [2].
Những hiểu lầm thường gặp về dầu ô liu
Nhiều người lầm tưởng rằng dầu ô liu có thể thay thế hoàn toàn thuốc giảm đau chống viêm theo đơn của bác sĩ. Đây là quan niệm sai lầm, bởi dầu ăn chỉ là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng nhằm bảo vệ sức khỏe tim mạch và hạn chế viêm âm thầm, không có công năng cắt cơn đau cấp [4], [2].
Một hiểu lầm khác là loại dầu ô liu nào cũng có hàm lượng oleocanthal kháng viêm như nhau. Thực tế, oleocanthal chỉ hiện diện dồi dào trong dầu ô liu nguyên chất mới ép (extra virgin olive oil) [1]. Các loại dầu ô liu tinh luyện hoặc qua xử lý nhiệt độ cao hầu như đã bị phân hủy hoặc mất đi các hợp chất phenolic quý giá này [3], [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng dầu ô liu gây cay rát họng là dầu kém chất lượng hoặc chứa tạp chất. Trên thực tế khoa học, cảm giác cay châm chích cuống họng chính là dấu hiệu cảm quan rõ ràng nhất cho thấy loại dầu đó rất giàu oleocanthal tự nhiên [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng dầu ô liu?
Dầu ô liu là nguồn chất béo lành mạnh, nhưng bản chất vẫn là chất béo đậm đặc năng lượng. Những người đang cần kiểm soát cân nặng chặt chẽ hoặc có vấn đề về hấp thu chất béo, bệnh lý túi mật nên kiểm soát tổng lượng dùng trong ngày, không nên lạm dụng quá mức.
Những người đang mắc bệnh lý nền tim mạch, dạ dày hoặc đang phải sử dụng thuốc kháng đông, thuốc kháng viêm liều điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn thay đổi lớn khẩu phần ăn. Dầu ô liu không thể tự ý dùng để thay thế thuốc chữa bệnh hay phác đồ của nhân viên y tế.
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu chuyên biệt khẳng định việc bổ sung chiết xuất oleocanthal liều cô đặc cao trên phụ nữ có thai, người cho con bú hay trẻ nhỏ; các bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng ở mức tế bào, mô hình động vật hoặc qua khẩu phần ăn thực phẩm tự nhiên [8], [2], [6]. Nhóm đối tượng này chỉ nên sử dụng dầu ô liu như một loại gia vị món ăn thông thường.
Cách áp dụng thực tế dầu ô liu vào thực đơn
Để thu nhận được lượng oleocanthal và các polyphenol tốt nhất, bạn nên ưu tiên chọn dầu ô liu nguyên chất có nhãn "Extra Virgin" được ép nguội [1]. Cảm nhận vị hơi đắng nhẹ và cay rát ở vòm họng là cách nhận biết dầu còn dồi dào hoạt chất sinh học [1].
Bạn có thể áp dụng mức sử dụng vừa phải tương tự phong cách Địa Trung Hải, khoảng 1 đến 2 muỗng canh (tương đương 15-30 mL) mỗi ngày rưới trực tiếp lên các món rau trộn, salad, mì ống hoặc súp ấm. Tránh đun nấu dầu ô liu nguyên chất ở nhiệt độ quá cao trong thời gian dài để hạn chế hao hụt các chất chống oxy hóa nhạy cảm.
Việc kết hợp dầu ô liu nguyên chất cùng chế độ ăn giàu rau xanh, củ quả tươi sẽ giúp các chất chống viêm như oleocanthal, oleacein phát huy tối đa khả năng tương tác tích cực cho cơ thể [3], [4].
Dầu ô liu nguyên chất chứa oleocanthal thực sự sở hữu cơ chế kháng viêm tự nhiên tương tự ibuprofen thông qua ức chế men COX [3], [1]. Dù vậy, người tiêu dùng nên xem đây là một phần của lối sống ăn uống lành mạnh để phòng ngừa bệnh mạn tính lâu dài, thay vì kỳ vọng vào một giải pháp giảm đau tức thì thay thế y dược [4], [2].
