Uống một tách trà nóng vào buổi sáng là thói quen quen thuộc của nhiều người Việt. Tuy nhiên, người bị viêm loét dạ dày thường phải đối mặt với cảm giác cồn cào, xót ruột dữ dội chỉ sau vài ngụm trà xanh thông thường.

Nhiều người mách nhau chuyển sang uống chè dây như giải pháp thay thế an toàn. Sự khác biệt cốt lõi giữa hai loại thức uống thảo mộc này nằm ở các hoạt chất tự nhiên, khả năng kích thích tiết axit và mức độ ảnh hưởng trực tiếp đến lớp niêm mạc dạ dày đang bị tổn thương.

Nỗi băn khoăn của người bệnh dạ dày trước hai loại thức uống

Đau dạ dày là bệnh lý đường tiêu hóa rất phổ biến trong đời sống hiện đại. Khi niêm mạc dạ dày bị bào mòn, thói quen ăn uống đóng vai trò then chốt quyết định mức độ nặng nhẹ của triệu chứng. Trà xanh là thức uống thanh nhiệt truyền thống, trong khi chè dây từ lâu được biết đến trong kinh nghiệm dân gian như một vị thuốc chữa đau bụng, ợ hơi.

Nhiều người bệnh băn khoăn: liệu chè dây có thực sự lành tính hơn trà xanh, và vì sao cùng mang tên "chè" hay "trà" nhưng phản ứng của dạ dày đối với hai loại cây này lại trái ngược nhau? Hiểu rõ bản chất dược liệu giúp người bệnh tránh biến thói quen uống nước thành nguyên nhân gây hại dạ dày.

Trả lời nhanh: Trà xanh kích ứng, chè dây dịu êm hơn

Nói một cách ngắn gọn, trà xanh chứa nhiều hợp chất dễ gây kích thích dạ dày rỗng, trong khi chè dây lại có tính chất dịu nhẹ hơn đối với niêm mạc đường tiêu hóa. Người đang có vết loét hoặc viêm dạ dày cấp tính thường khó dung nạp trà xanh đậm đặc do nguy cơ kích thích tăng tiết dịch vị.

Ngược lại, chè dây không mang tính kích ứng mạnh như trà xanh, thường được dùng để hỗ trợ làm dịu các cơn đau rát thượng vị. Tuy nhiên, việc sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào cũng cần đúng liều lượng và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế tác động: Caffein, tannin và sự co bóp dịch vị

Trong lá trà xanh thông thường (Camellia sinensis), hàm lượng caffein tự nhiên có khả năng thúc đẩy tế bào thành dạ dày tăng cường tiết axit clohydric. Đồng thời, hàm lượng tannin tự do dồi dào trong trà xanh làm săn niêm mạc, kích thích co bóp và ức chế các enzym tiêu hóa nếu uống vào lúc đói, tạo nên cảm giác "say trà", cồn cào và buồn nôn.

Ngược lại, chè dây thuộc họ thực vật hoàn toàn khác biệt so với trà xanh. Thảo mộc này không chứa lượng caffein gây hưng phấn hệ thần kinh hay kích thích tiết dịch vị đột ngột. Hàm lượng flavonoid cao trong chè dây đóng vai trò như lớp màng bảo vệ, góp phần trung hòa gốc tự do và hạn chế quá trình viêm nhiễm tại mô tổn thương.

Nghiên cứu khoa học về tác động của trà xanh lên dạ dày

Các nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích nhiều hợp chất khác nhau trong cây trà xanh (Camellia sinensis) đối với niêm mạc đường tiêu hóa. Một thử nghiệm công bố năm 2014 đánh giá tác động của L-theanine – một axit amin đặc trưng không tạo protein có trong trà xanh Camellia sinensis – trên mô hình chuột bị loét dạ dày do thuốc giảm đau kháng viêm indomethacin liều duy nhất 18 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy mô dạ dày tổn thương nặng nhất vào ngày thứ 3 với sự gia tăng quá trình peroxy hóa lipid và suy giảm chất nhầy bảo vệ [1].

Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra tác động hai pha phụ thuộc vào liều lượng: ở liều 10 mg/kg trọng lượng cơ thể, L-theanine hỗ trợ làm lành vết loét thông qua tăng cường tổng hợp prostaglandin E2 (PGE2) và phục hồi chất chống oxy hóa [1]. Tuy nhiên, khi tăng lên liều cao 40 mg/kg trọng lượng cơ thể, hợp chất này lại làm tình trạng viêm loét trở nên trầm trọng hơn [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm và khảo sát đơn chất L-theanine, chưa phản ánh toàn bộ tác động của nước hãm trà xanh nguyên bản khi đi vào cơ thể người.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan cũng ghi nhận Camellia sinensis có tên trong nhóm các dịch chiết thực vật thể hiện tiềm năng bảo vệ dạ dày trong một số điều kiện thử nghiệm [2]. Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng hiệu quả thực tế phụ thuộc rất lớn vào nồng độ chất chiết xuất và cách dung nạp của từng cá thể [1]. Ngoài ra, nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (HP) cùng tình trạng trào ngược tá tràng dạ dày được xác định là nguyên nhân hàng đầu khiến niêm mạc dạ dày tổn thương nặng nề và teo niêm mạc [3]. Trong khi trà xanh không thể loại bỏ vi khuẩn này, người bệnh nếu dùng trà đậm đặc còn khiến niêm mạc thêm tấy đỏ.

Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy trà xanh chứa nhiều hoạt chất sinh học tốt cho sức khỏe tổng thể, từ khả năng chống oxy hóa cho đến hỗ trợ kiểm soát gốc tự do [1, 3]. Dẫu vậy, khoảng cách giữa thí nghiệm trên tế bào, động vật và việc một người bệnh tự pha trà uống tại nhà là rất lớn.

Đối với người đau dạ dày, đặc biệt là nhóm có ổ loét hở, nồng độ tannin và caffein trong một ấm trà xanh hãm đặc có thể lấn át các tác dụng chống oxy hóa vốn có. Sự kích thích dịch vị và co thắt cơ trơn dạ dày diễn ra gần như ngay lập tức sau khi uống, khiến lợi ích phục hồi chưa kịp phát huy thì tổn thương đã bị kích động mạnh hơn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng chè dây và trà xanh

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là thảo mộc thiên nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng nhanh lành bệnh. Đây là sai lầm nguy hiểm vì ngay cả hoạt chất trong trà xanh khi dùng ở liều cao cũng có thể phản tác dụng, làm ổ loét nặng thêm [1].

Một ngộ nhận khác là xem chè dây như vị thuốc "tiên triệt tiêu vi khuẩn HP" thay thế hoàn toàn kháng sinh y tế. Thực tế, tình trạng nhiễm khuẩn Helicobacter pylori trên người bệnh viêm loét dạ dày đòi hỏi phác đồ điều trị chuẩn mực [3]. Uống chè dây chỉ đóng vai trò hỗ trợ giảm bớt cảm giác nóng rát, khó chịu chứ không thể xóa sạch vi khuẩn tận gốc nếu không tuân thủ y lệnh.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người bị viêm trợt niêm mạc, loét dạ dày - tá tràng tiến triển hoặc đang trong đợt xuất huyết tiêu hóa tuyệt đối không nên dùng trà xanh thông thường, kể cả trà loãng. Phụ nữ mang thai, người mất ngủ kinh niên hoặc người có tiền sử nhạy cảm với caffein cũng cần hạn chế tối đa thức uống này.

Đối với chè dây, người có huyết áp thấp cần chú ý theo dõi phản ứng cơ thể, bởi loại nước này có thể gây hạ huyết áp nhẹ nếu uống quá nhiều lúc đói. Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng chè dây thường xuyên để tránh tương tác bất lợi.

Cách dùng hợp lý trong sinh hoạt thường ngày

Để bảo vệ đường tiêu hóa, nếu yêu thích hương vị trà xanh, người có dạ dày khỏe mạnh chỉ nên uống sau bữa ăn chính từ 30 đến 60 phút, tuyệt đối không uống vào sáng sớm lúc bụng rỗng. Nên pha loãng, không ngâm lá trà quá lâu trong nước sôi nhằm hạn chế tiết nhiều tannin chát và caffein đậm đặc.

Với người có cơ địa dạ dày nhạy cảm hoặc đang phục hồi sau viêm loét, chè dây là lựa chọn thay thế êm dịu hơn. Nên chọn mua chè dây có nguồn gốc rõ ràng, chế biến sạch sẽ, nước hãm có màu cánh gián nhạt và vị ngọt hậu. Nên chia nhỏ lượng uống rải rác trong ngày, dùng ở nhiệt độ ấm vừa phải, không uống nước chè đã để qua đêm.

Trà xanh và chè dây đều mang lại những giá trị riêng cho sức khỏe nếu được sử dụng đúng cách và đúng đối tượng. Lắng nghe phản ứng của cơ thể, không lạm dụng thảo mộc và duy trì chế độ sinh hoạt lành mạnh chính là chìa khóa bảo vệ dạ dày bền vững nhất.