Chế độ ăn DASH hạ huyết áp thế nào: Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng

Chế độ ăn DASH và nỗi lo tăng huyết áp

Nhiều người trung niên và cao tuổi thường đối mặt với tình trạng huyết áp tăng dần theo thời gian mà không rõ nguyên nhân cụ thể. Thay vì chỉ phụ thuộc vào thuốc điều trị ngay từ đầu, rất nhiều bệnh nhân tìm kiếm các giải pháp tự nhiên thông qua thói quen ăn uống hằng ngày. Trong các phác đồ dinh dưỡng được thế giới khuyến nghị nhiều năm qua, chế độ ăn DASH luôn được nhắc đến như một giải pháp chuẩn mực để phòng ngừa biến cố tim mạch.

Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng đã chứng minh chế độ ăn DASH mang lại hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt trên người tham gia ^[1], ^[2]. Hiệu quả này diễn ra mạnh mẽ nhất ở nhóm người có huyết áp cao hơn mức tối ưu hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1, đặc biệt khi thói quen ăn nhiều rau quả và sữa ít béo được phối hợp cùng việc giảm lượng muối tiêu thụ ^[3], ^[4].

Chế độ ăn DASH là gì và cơ chế tác động

DASH là viết tắt của cụm từ "Dietary Approaches to Stop Hypertension", một mô hình ăn uống tập trung vào việc tiêu thụ nhiều trái cây, rau xanh và các sản phẩm từ sữa ít béo ^[1], ^[5]. Thực đơn này cũng bao gồm ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các loại hạt, đồng thời cắt giảm chất béo bão hòa, thịt đỏ, đồ ngọt cùng đồ uống có đường ^[3].

Cơ chế sinh học giúp chế độ ăn này hạ áp bắt nguồn từ hàm lượng dồi dào của các khoáng chất như kali, magie và canxi từ rau củ quả kết hợp với việc hạn chế hấp thu natri ^[5], ^[3]. Các vi chất này hỗ trợ thành mạch máu thư giãn, giảm sức cản ngoại vi và đào thải lượng dịch thừa. Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ protein huyết thanh mới đây vào năm 2024 chỉ ra rằng chế độ ăn DASH tác động đến các dấu ấn protein liên quan đến tái cấu trúc mô và điều hòa huyết áp ^[6]. Nồng độ cao của protein enhancer 1 của procollagen c-endopeptidase (PCOLCE) và protein chứa lặp lại xoắn ba collagen 1 (CTHRC1) có liên quan đến mức giảm huyết áp tâm thu mạnh hơn ở những người theo đuổi chế độ ăn DASH ^[6].

Hiệu quả đối với người tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2001 trên 72 bệnh nhân mắc tăng huyết áp tâm thu đơn độc giai đoạn 1 (huyết áp tâm thu 140-159 mmHg, huyết áp tâm trương dưới 90 mmHg) trích từ 459 người tham gia nghiên cứu DASH ban đầu đã đánh giá cụ thể hiệu quả can thiệp ^[5]. Sau 3 tuần chạy đà theo chế độ ăn thông thường của người Mỹ, các tình nguyện viên được chia ngẫu nhiên vào 3 nhóm ăn uống trong 8 tuần: nhóm chứng (25 người), nhóm ăn giàu rau củ quả (24 người) và nhóm ăn DASH (23 người) ^[5]. Lượng natri và năng lượng được giữ tương đương để không làm thay đổi cân nặng ^[5].

Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm huyết áp tâm thu 11,2 mmHg so với nhóm chứng và giảm 8,0 mmHg so với nhóm chỉ ăn tăng rau quả ^[5]. Chỉ số huyết áp trung bình ở nhóm can thiệp DASH đã hạ từ 146/85 mmHg xuống còn 134/82 mmHg ^[5]. Đáng chú ý, có tới 78% bệnh nhân ở nhóm DASH đưa được huyết áp tâm thu về dưới 140 mmHg, cao vượt trội so với tỷ lệ 24% của nhóm chứng và 50% của nhóm ăn nhiều rau quả ^[5].

Bằng chứng phối hợp giữa chế độ ăn DASH và giảm muối

Để kiểm tra tác động cộng hưởng của việc giảm muối, thử nghiệm lâm sàng DASH-Sodium đã tiến hành theo dõi 412 người trưởng thành có huyết áp tâm thu chưa điều trị từ 120-160 mmHg và tâm trương từ 80-95 mmHg ^[4]. Nghiên cứu so sánh 2 chế độ ăn (DASH và khẩu phần kiểu Mỹ thông thường) kết hợp với 3 mức nồng độ natri khác nhau: cao (150 mmol/ngày), trung bình (100 mmol/ngày) và thấp (50 mmol/ngày tính trên khẩu phần 2100 kcal) theo thiết kế thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên kéo dài trong 3 chu kỳ, mỗi chu kỳ 30 ngày ^[3], ^[4].

Kết quả công bố năm 2001 cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn DASH và giảm natri đều làm giảm huyết áp độc lập, nhưng khi kết hợp cả hai yếu tố thì chỉ số huyết áp hạ sâu nhất ^[4]. Ngay cả ở nhóm không tăng huyết áp dùng chế độ ăn đối chứng, việc chuyển từ mức natri cao xuống mức thấp đã giúp giảm 7,0/3,8 mmHg ở người trên 45 tuổi và 3,7/1,5 mmHg ở người từ 45 tuổi trở xuống ^[4]. Điều này khẳng định lợi ích điều chỉnh lối sống mở rộng đến nhiều phân nhóm dân cư khác nhau ^[4].

Hiệu quả trên người mắc hội chứng chuyển hóa và dữ liệu gộp

Một phân tích năm 2014 từ thử nghiệm DASH trên 99 người mắc hội chứng chuyển hóa và 311 người không mắc hội chứng này đã xác định xem tình trạng rối loạn chuyển hóa có làm suy giảm tác dụng của chế độ ăn hay không ^[7]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn DASH làm giảm huyết áp tương tự ở cả hai nhóm ^[7]. Ở nhóm có hội chứng chuyển hóa, mức giảm huyết áp tâm thu là 4,9 mmHg, đồng thời giúp kiểm soát tình trạng tăng huyết áp ở 75% người tham gia có bệnh ^[7].

Bên cạnh các thử nghiệm đơn lẻ, một phân tích gộp năm 2014 từ 17 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với 2561 người tham gia ghi nhận chế độ ăn DASH giúp giảm trung bình 6,74 mmHg huyết áp tâm thu và 3,54 mmHg huyết áp tâm trương ^[2]. Mức độ hạ áp diễn ra mạnh mẽ hơn ở những người tham gia có tăng huyết áp nền hoặc có can thiệp hạn chế calo ^[2]. Tương tự, một phân tích tổng hợp năm 2021 trên 10 thử nghiệm về chế độ ăn DASH biến đổi cũng cho thấy mức giảm trung bình 3,26 mmHg huyết áp tâm thu và 2,07 mmHg huyết áp tâm trương, với hiệu quả giảm tâm thu vượt trội ở các nghiên cứu có huyết áp ban đầu từ 140/90 mmHg trở lên ^[8].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn DASH

Một số người lầm tưởng rằng chế độ ăn DASH chỉ đơn thuần là việc ăn thật nhạt hoặc cắt giảm muối hoàn toàn. Trên thực tế, ngay cả khi giữ nguyên lượng natri tiêu thụ trong khẩu phần, riêng mô hình ăn nhiều rau xanh, trái cây và sữa ít béo đã tạo ra mức giảm huyết áp rõ rệt nhờ sự cân bằng của các khoáng chất ^[5]. Giảm muối là yếu tố cộng hưởng làm tăng tối đa hiệu quả chứ không phải là hành động duy nhất cấu thành nên chế độ DASH ^[3], ^[4].

Một ngộ nhận khác là chế độ ăn DASH bắt buộc phải kiêng tuyệt đối chất béo từ sữa. Thử nghiệm lâm sàng năm 2016 trên 36 người cho thấy phiên bản DASH điều chỉnh chứa nhiều chất béo hơn (thay sữa ít béo bằng sữa nguyên béo, tăng chất béo và giảm đường) vẫn mang lại hiệu quả hạ huyết áp tương đương với chế độ DASH chuẩn ^[1]. Phiên bản nhiều chất béo này còn giúp giảm nồng độ triglycerid và hạt VLDL mà không làm tăng đáng kể cholesterol LDL ^[1].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn DASH?

Mặc dù chế độ ăn DASH mang lại nhiều giá trị phòng ngừa bệnh tim mạch, những người có bệnh lý nền mạn tính cần hết sức lưu ý. Do chế độ ăn này nhấn mạnh việc bổ sung lượng lớn trái cây, rau củ và các loại hạt, lượng kali hấp thu vào cơ thể sẽ tăng lên đáng kể ^[5], ^[3]. Đối với bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc người đang sử dụng các loại thuốc giữ kali, việc dung nạp quá nhiều vi chất này có thể dẫn đến nguy cơ tăng kali máu nguy hiểm.

Ngoài ra, chế độ ăn DASH nguyên bản có thể làm giảm cả nồng độ cholesterol có lợi HDL cùng với cholesterol xấu LDL ở một số người ^[1]. Vì vậy, những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ áp, có bệnh thận tiến triển hoặc rối loạn lipid máu phức tạp cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh khẩu phần phù hợp với thể trạng.

Gợi ý áp dụng thực tế chế độ ăn DASH

Để áp dụng mô hình này vào đời sống hằng ngày, người tiêu dùng nên từng bước tăng tỷ trọng rau củ tươi và trái cây trong mỗi bữa ăn chính cũng như bữa phụ ^[5], ^[3]. Các loại thực phẩm giàu chất xơ và khoáng chất như ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt gia cầm nạc và các loại hạt nên được ưu tiên thay thế cho phần thịt đỏ ^[3]. Đồng thời, các sản phẩm sữa ít béo hoặc sữa nguyên kem trong chừng mực hợp lý có thể được đưa vào thực đơn tùy mục tiêu lipid máu ^[1], ^[3].

Về thói quen nêm nếm, việc cắt giảm lượng muối ăn, gia vị chứa natri và hạn chế đồ ngọt, nước giải khát có đường là chìa khóa để đạt hiệu quả kiểm soát huyết áp tối ưu ^[3], ^[4]. Hãy kiểm soát khẩu phần ở mức vừa phải để duy trì cân nặng ổn định và theo dõi huyết áp định kỳ tại nhà để đánh giá mức độ đáp ứng của cơ thể ^[3]. Một chế độ dinh dưỡng lành mạnh, duy trì lâu dài kết hợp với lối sống năng động là nền tảng bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch.