Nhiều người thường xuyên đối mặt với những cơn ho khan rũ rượi, đặc biệt bùng phát dữ dội vào ban đêm hoặc sau khi vừa nằm xuống nghỉ ngơi. Dù đã uống đủ loại siro giảm ho hay thậm chí dùng nhiều đợt kháng sinh, tình trạng ngứa rát cổ họng và co thắt phế quản vẫn không hề thuyên giảm. Nguyên nhân thực chất có thể không nằm ở đường hô hấp mà bắt nguồn từ chính hệ tiêu hóa, thông qua hiện tượng trào ngược dịch vị âm thầm lên họng và thanh quản.
Việc can thiệp bằng chế độ ăn giảm chất béo, hạn chế thực phẩm có tính acid kết hợp cùng lối sống khoa học đã được chứng minh có khả năng làm giảm đáng kể mức độ kích ứng thanh quản và cải thiện tần suất ho khan. Khi lượng acid dạ dày cũng như các đợt trào ngược dịch vị được kiểm soát tốt, niêm mạc đường thở trên sẽ có thời gian hồi phục, từ đó giúp người bệnh dứt điểm các cơn ho dai dẳng.
Cơn ho dai dẳng cảnh báo trào ngược thầm lặng
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản đã được y văn công nhận là một trong những nguyên nhân phổ biến gây ra ho mạn tính trong suốt nhiều thập kỷ qua [1]. Tuy nhiên, một thực tế lâm sàng đáng ngạc nhiên là có hơn 75% bệnh nhân gặp phải các triệu chứng ngoài thực quản lại không hề xuất hiện các dấu hiệu điển hình như ợ nóng hay trớ thức ăn [1]. Không những vậy, khi nhóm bệnh nhân này thực hiện nội soi đường tiêu hóa trên, kết quả niêm mạc thực quản vẫn hoàn toàn bình thường [1].
Để phân biệt với bệnh trào ngược dạ dày thực quản truyền thống, thuật ngữ trào ngược họng - thanh quản đã được đưa vào sử dụng trong hơn hai mươi năm qua [1]. Theo các thống kê dịch tễ học, trào ngược họng - thanh quản được tìm thấy ở khoảng 20% số bệnh nhân đến khám vì ho mạn tính [1].
Đa số người bệnh thường không nhận thức được bản thân đang mắc hội chứng này, bởi chỉ có khoảng 35% trường hợp ghi nhận cảm giác ợ nóng [2]. Thay vào đó, bệnh biểu hiện chủ yếu qua các triệu chứng đặc trưng như khàn giọng, cảm giác vướng nghẹn ở cổ họng, khó nuốt nhẹ, ho kéo dài và thói quen hắng giọng khan liên tục [2].
Chính sự thiếu vắng các triệu chứng tiêu hóa rầm rộ khiến căn bệnh này thường xuyên bị bỏ sót ở tuyến chăm sóc ban đầu. Một khảo sát thực hiện tại Anh trên 150 bác sĩ đa khoa cho thấy có tới 65% trường hợp kê đơn thuốc ức chế bơm proton là dành cho chứng ợ nóng, trong khi chỉ có 4% bác sĩ kê đơn thuốc này cho bệnh nhân ho mạn tính [3]. Khảo sát cũng kết luận rằng phần lớn các bác sĩ đa khoa tham gia nghiên cứu vẫn chưa hiểu rõ về thực thể bệnh trào ngược họng - thanh quản cũng như thang điểm chỉ số triệu chứng trào ngược [3].
Cơ chế khiến acid và men tiêu hóa tàn phá đường thở
Nguyên nhân cốt lõi của hội chứng trào ngược họng - thanh quản bắt nguồn từ sự rối loạn vận động của hệ thống tiêu hóa trên. Khác với trào ngược dạ dày thực quản xuất phát từ sự suy yếu của cơ thắt thực quản dưới, trào ngược họng - thanh quản có nguyên nhân chính là do rối loạn chức năng của cơ thắt thực quản trên [4]. Sự lỏng lẻo này tạo điều kiện cho dịch vị di chuyển ngược dòng từ dạ dày thẳng lên vùng họng và thanh môn [2].
Không chỉ khác biệt về vị trí cơ thắt tổn thương, khả năng chịu đựng của niêm mạc giữa hai khu vực này cũng hoàn toàn trái ngược nhau. Trong khi biểu mô thực quản được trang bị nhiều loại enzym carbonic anhydrase giúp bảo vệ tế bào trước sự ăn mòn của dịch acid, thì biểu mô vùng họng và thanh quản lại biểu hiện ít loại enzym này hơn rất nhiều [4]. Sự thiếu hụt các enzym bảo vệ khiến niêm mạc đường thở trở nên vô cùng mỏng manh và dễ bị tổn thương khi tiếp xúc với dịch vị [4].
Khi dịch dạ dày trào ngược lên, sự kết hợp giữa acid clohydric và các enzym tiêu hóa như pepsin sẽ trực tiếp phá hủy hàng rào niêm mạc [2]. Acid và pepsin khi đọng lại ở hầu họng, thanh quản hay khoang miệng có thể gây ra hàng loạt hệ lụy như viêm đường thở phản ứng, tăng tiết chất nhầy quá mức, đau họng mạn tính và ho kéo dài [5].
Bên cạnh tổn thương viêm tại chỗ, acid dạ dày còn phá hủy cơ chế bảo vệ phản xạ tự nhiên của đường thở. Một nghiên cứu kiểm tra độ nhạy cảm cơ học vùng họng - thanh quản bằng kỹ thuật nội soi chức năng nuốt kết hợp đo cảm giác cho thấy bệnh nhân ho mạn tính kèm trào ngược có ngưỡng phản xạ khép thanh môn trung bình lên tới 9,5 mm Hg, cao hơn rất nhiều so với mức 3,68 mm Hg ở người khỏe mạnh [6]. Khi cho người khỏe mạnh tiếp xúc thử nghiệm với một lượng nhỏ dung dịch acid clohydric 0,1 N, ngưỡng phản xạ này ngay lập tức tăng lên rõ rệt [6]. Điều này chứng minh rằng việc tiếp xúc với acid dù chỉ một lượng rất nhỏ cũng đủ làm suy giảm chức năng cảm giác của vùng họng - thanh quản, từ đó làm gia tăng nguy cơ hít sặc dịch vị vào phổi [6].
Ngoài acid, các enzym tiêu hóa khác từ dịch mật và dịch tụy cũng đóng vai trò kích hoạt cơn ho. Một nghiên cứu trên 104 bệnh nhân trào ngược họng - thanh quản ghi nhận nồng độ elastase trong nước bọt có mối tương quan thuận với sự xuất hiện của ho mạn tính và tổng điểm triệu chứng trào ngược [7]. Đồng thời, nồng độ muối mật trong nước bọt tương quan rất mạnh với mức độ suy giảm chất lượng cuộc sống của người bệnh [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng ở nhóm bệnh nhân có ho mạn tính, thời gian tiếp xúc với acid tại thực quản tỷ lệ nghịch rõ rệt với độ pH của nước bọt [7].
Bằng chứng khoa học về can thiệp chế độ ăn và giảm acid
Trước những tác hại nghiêm trọng của dịch vị lên thanh quản, các chuyên gia y tế nhấn mạnh việc điều trị trào ngược họng - thanh quản bắt buộc phải được khởi đầu bằng các biện pháp thay đổi chế độ ăn uống và điều chỉnh lối sống [1].
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu kéo dài 1 năm trên các bệnh nhân ho mạn tính do căn nguyên thần kinh đã đánh giá hiệu quả của việc giảm các tác nhân kích ứng đường thở [8]. Trong số 119 bệnh nhân được theo dõi, có 29 người đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn lựa chọn sau khi đã loại trừ các bệnh lý hen suyễn, viêm xoang hay bệnh phổi khác [8]. Nhóm bệnh nhân này được áp dụng can thiệp trong vòng 6 tuần với phác đồ gồm vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, dùng thuốc xịt mũi phối hợp với một chế độ ăn chủ yếu từ thực vật và uống nước kiềm [8].
Kết quả sau 6 tuần cho thấy có 20 trên tổng số 29 bệnh nhân, chiếm tỷ lệ 68,9%, đạt được đáp ứng lâm sàng rõ rệt khi điểm số chỉ số triệu chứng trào ngược giảm từ 6 điểm trở lên [8]. Xét trên toàn bộ nhóm nghiên cứu, chỉ số triệu chứng trào ngược trung bình giảm tới 10 điểm, tương đương mức giảm 54,7% so với thời điểm ban đầu [8]. Đáng chú ý nhất, chỉ số mức độ nghiêm trọng của cơn ho cũng giảm trung bình 10,9 điểm, tương đương với mức cải thiện lên tới 59,8% [8]. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng cấp độ 4 cho thấy chế độ ăn giảm tác nhân kích thích mang lại hiệu quả vượt trội trong việc kiểm soát ho khan do trào ngược [8].
Bên cạnh can thiệp dinh dưỡng, liệu pháp ức chế tiết acid dạ dày cũng là một mắt xích then chốt trong phác đồ phối hợp. Trào ngược họng - thanh quản thường đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa thay đổi chế độ ăn, điều chỉnh hành vi và phác đồ dùng thuốc ức chế bơm proton liều cao hai lần mỗi ngày [2]. Trong một nghiên cứu tiến cứu theo dõi suốt 3 tháng điều trị ở 104 bệnh nhân, nhóm người bệnh có ho mạn tính đã giảm đáng kể tổng điểm triệu chứng trào ngược từ mức 164,4 điểm xuống còn 105,1 điểm [7]. Điểm số đánh giá dấu hiệu tổn thương trào ngược qua nội soi ở nhóm ho mạn tính này cũng giảm từ 27,7 điểm xuống 21,6 điểm [7].
Giới hạn của bằng chứng và những sai lầm thường gặp
Mặc dù việc giảm acid mang lại lợi ích rất lớn, người bệnh và thầy thuốc không nên quá phụ thuộc vào phản ứng với thuốc ức chế acid để chẩn đoán bệnh. Một báo cáo ca bệnh lâm sàng năm 2020 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 62 tuổi bị ho khan kéo dài suốt 18 tháng mà không tìm ra nguyên nhân [4]. Bệnh nhân này từng được điều trị thử nghiệm bằng thuốc ức chế bơm proton rabeprazole và thuốc xịt corticoid nhưng hoàn toàn không đáp ứng, khiến các bác sĩ ban đầu vội vã loại trừ khả năng mắc bệnh trào ngược [4].
Chỉ đến khi soi đờm phát hiện vi khuẩn bị thực bào gợi ý tình trạng hít sặc vi thể và nội soi thanh quản thấy phù nề sụn phễu do acid, bệnh nhân mới được chẩn đoán chính xác là trào ngược họng - thanh quản kèm hít sặc thầm lặng [4]. Trường hợp này là minh chứng rõ ràng cho thấy việc thuốc ức chế bơm proton không mang lại hiệu quả không đồng nghĩa với việc loại trừ được bệnh lý trào ngược [4].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần nội soi dạ dày không viêm loét là có thể yên tâm loại bỏ nguyên nhân trào ngược gây ho khan. Trên thực tế, phần lớn bệnh nhân trào ngược họng - thanh quản đều có niêm mạc thực quản bình thường khi nội soi [1]. Tiêu chuẩn vàng và là phương pháp chẩn đoán chính xác nhất hiện nay cho bệnh lý này là đo trở kháng kết hợp theo dõi độ pH trong lòng thực quản liên tục suốt 24 giờ [1]. Kỹ thuật này giúp phát hiện chính xác các đợt trào ngược đang kích thích trực tiếp lên niêm mạc đường hô hấp trên và dưới của người bệnh [1].
Một đánh giá tổng quan vào năm 2024 cũng chỉ ra rằng các dữ liệu nghiên cứu hiện tại về trào ngược họng - thanh quản vẫn còn nhiều khoảng trống [1]. Y học hiện đại vẫn đang tiếp tục tìm kiếm thêm các dấu ấn sinh học phục vụ chẩn đoán, đánh giá tác động của các đợt trào ngược không chứa acid lên sự hình thành triệu chứng và kiểm nghiệm hiệu quả của các nhóm thuốc mới [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải tất cả các cơn ho khan do trào ngược đều lành tính, và có những nhóm đối tượng mang nguy cơ biến chứng cao hơn hẳn người bình thường. Điển hình là những người mắc hội chứng Sjogren, vốn là nhóm đối tượng có cơ địa rất dễ bị trào ngược dịch vị [5]. Đối với người mắc hội chứng Sjogren, các bác sĩ luôn phải duy trì mức độ cảnh giác rất cao đối với bệnh trào ngược họng - thanh quản để tránh bỏ sót chẩn đoán [5].
Nếu không được can thiệp kịp thời, sự trào ngược acid và men tiêu hóa lên đường hô hấp trên có thể dẫn tới hàng loạt biến chứng nghiêm trọng. Các biến chứng này bao gồm viêm tai giữa tràn dịch, tổn thương sâu tại thanh quản, viêm đường thở phản ứng và thậm chí là sâu răng do acid ăn mòn [5].
Nghiêm trọng hơn, trào ngược dịch vị kéo dài còn liên quan trực tiếp đến các tổn thương cấu trúc thanh quản như u hạt dây thanh âm, co thắt thanh quản kịch phát và hình thành sẹo hẹp hạ thanh môn [2]. Đáng báo động, tình trạng kích ứng niêm mạc thanh quản kéo dài liên tục do dịch vị còn được cho là có thể thúc đẩy sự hình thành ung thư biểu mô thanh quản, ngay cả ở những bệnh nhân hoàn toàn không có tiền sử hút thuốc lá hay uống rượu bia [2].
Chính vì vậy, những bệnh nhân có triệu chứng ho khan dai dẳng đi kèm khàn tiếng kéo dài cần được tiếp cận chẩn đoán đa chuyên khoa giữa tai mũi họng, tiêu hóa và hô hấp để loại trừ các biến chứng nguy hiểm [1].
Hướng dẫn áp dụng thực đơn ít béo, giảm acid vào đời sống
Để giảm thiểu tần suất các cơn ho khan do trào ngược dịch vị, việc đầu tiên cần thực hiện là tái cấu trúc thực đơn ăn uống hàng ngày theo hướng hạn chế tối đa các yếu tố kích thích dạ dày.
Người bệnh nên ưu tiên một chế độ ăn tăng cường nguồn thực phẩm từ thực vật, giàu chất xơ hòa tan và kết hợp bổ sung nước kiềm để trung hòa một phần dịch acid dư thừa [8]. Cần cắt giảm tối đa các món ăn chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn nhanh và các loại thịt đỏ nhiều chất béo, bởi chất béo làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày, từ đó làm gia tăng áp lực đẩy ngược dịch vị lên thực quản và cơ thắt thực quản trên.
Bên cạnh đó, việc hạn chế các loại thực phẩm và đồ uống có tính acid cao như cam, chanh, bưởi, cà chua, giấm gạo, nước ngọt có gas và rượu bia là bước đi bắt buộc. Khi chế biến thức ăn, nên ưu tiên các phương pháp hấp, luộc thay vì xào rán, đồng thời tránh nêm nếm các gia vị quá cay nóng như ớt, tiêu hay mù tạt.
Thời điểm ăn uống cũng đóng vai trò sống còn trong việc kiểm soát các cơn ho đêm. Bệnh nhân tuyệt đối không nên ăn no hoặc uống nhiều nước trong vòng 3 đến 4 tiếng trước khi đi ngủ, nhằm đảm bảo dạ dày đã tiêu hóa hết thức ăn khi cơ thể chuyển sang trạng thái nằm ngang. Việc kê cao đầu giường ngủ từ 15 đến 20 cm bằng nẹp chân giường hoặc dùng gối chống trào ngược chuyên dụng sẽ tận dụng trọng lực để ngăn dịch vị tràn lên vùng họng.
Ngoài ra, người bệnh có thể kết hợp biện pháp vệ sinh mũi họng hàng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương để rửa trôi các chất nhầy ứ đọng và làm dịu niêm mạc họng bị viêm [8]. Trong quá trình điều trị, nếu xuất hiện các biểu hiện bất thường hoặc ho khan không dứt điểm, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chỉ định các biện pháp dùng thuốc phù hợp, tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh hay thuốc giảm acid liều cao về tự điều trị tại nhà [1].
Sự kết hợp kiên trì giữa chế độ ăn ít béo, giảm tính acid và thói quen sinh hoạt khoa học chính là chìa khóa vàng giúp bảo vệ niêm mạc thanh quản khỏi sự tàn phá của dịch tiêu hóa. Việc loại bỏ các tác nhân kích thích từ dạ dày không chỉ dập tắt những cơn ho khan khó chịu mà còn đem lại giấc ngủ trọn vẹn và bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp dài lâu.