Chế độ DASH có giúp giảm cân không? Phân tích dữ liệu lâm sàng

Chế độ ăn DASH và thắc mắc về hiệu quả giảm cân

Nhiều người tìm đến chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) với mục đích ban đầu là ổn định huyết áp, nhưng sau đó băn khoăn liệu thực đơn này có giúp giảm cân hay không. DASH vốn nổi tiếng nhờ ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo ^[1]. Thắc mắc phổ biến là nếu chỉ thay đổi chất lượng thực phẩm theo hướng dẫn DASH mà không cắt giảm calo, cân nặng liệu có thay đổi rõ rệt.

Câu trả lời từ các bằng chứng lâm sàng rất rõ ràng: Chế độ ăn DASH có hỗ trợ giảm cân, nhưng mức độ giảm phụ thuộc phần lớn vào việc có kiểm soát calo hay không. Khi áp dụng DASH đơn thuần mà không thâm hụt năng lượng hoặc không tập thể dục, cơ thể hầu như giữ nguyên cân nặng ^[2]. Ngược lại, khi kết hợp DASH với giới hạn calo nạp vào, hiệu quả giảm cân và cải thiện chuyển hóa đạt mức rất đáng kể ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động: Vì sao DASH hỗ trợ kiểm soát mỡ thừa?

Thực đơn DASH được thiết kế tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu chất xơ, vitamin và khoáng chất, đồng thời hạn chế chất béo bão hòa, cholesterol và tinh bột tinh chế ^[1]. Cấu trúc dinh dưỡng này tạo cảm giác no lâu hơn, hỗ trợ kiểm soát lượng thức ăn đưa vào cơ thể hàng ngày.

Cơ chế sinh học quan trọng của DASH nằm ở việc cải thiện độ nhạy insulin và giảm tình trạng kháng insulin ^[1]. Khi độ nhạy insulin tăng lên, cơ thể chuyển hóa glucose tốt hơn, hạn chế việc tích trữ năng lượng dư thừa dưới dạng mô mỡ ^[2]. Ngoài ra, chế độ ăn này còn giúp giảm các chất gây viêm như hs-CRP và giảm chất chỉ thị stress oxy hóa như MDA, tạo môi trường trao đổi chất thuận lợi cho việc giảm mỡ ^[1], ^[3].

Nghiên cứu khi DASH không kiểm soát calo: Cân nặng có giảm?

Bằng chứng rõ nhất về việc áp dụng DASH đơn thuần không cắt giảm calo đến từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2011 ^[2]. Nghiên cứu thực hiện trên 144 người thừa cân có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 25 đến 40 kg/m2, huyết áp cao từ 130-159/85-99 mmHg ^[2]. Các đối tượng gồm 47 nam và 97 nữ, được chia thành 3 nhóm theo dõi trong 4 tháng: nhóm ăn DASH đơn thuần (DASH-A), nhóm ăn DASH kết hợp tập aerobic và giới hạn calo (DASH-WM), và nhóm ăn uống bình thường ^[2].

Kết quả cho thấy nhóm ăn DASH đơn thuần (không hạn chế calo, không tập thể dục) chỉ thay đổi cân nặng không đáng kể ở mức -0,3 kg (khoảng tin cậy 95%: -1,2 đến 0,5 kg), tương đương với việc giữ nguyên cân nặng ^[2]. Nhóm ăn uống bình thường tăng +0,9 kg ^[2]. Ngoài ra, nhóm DASH đơn thuần không có sự cải thiện rõ rệt về độ nhạy insulin hay chỉ số mỡ máu so với nhóm chứng ^[2]. Dù chế độ ăn này giúp hạ huyết áp, nó không mang lại hiệu quả giảm cân nếu thiếu sự thâm hụt calo ^[2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2011 trên 459 người tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp giai đoạn 1, kéo dài 8 tuần, trong đó cân nặng được giữ cố định theo thiết kế nghiên cứu ^[4]. Nghiên cứu này chứng minh DASH giúp giảm 18% nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành ước tính trong 10 năm so với nhóm chứng, nhưng việc giữ nguyên cân nặng khẳng định rằng bản thân các thành phần DASH không tự động làm sụt cân nếu tổng năng lượng không đổi ^[4].

Nghiên cứu khi DASH kết hợp kiểm soát calo và tập luyện

Trái ngược với việc ăn tự do, khi DASH được kết hợp với việc kiểm soát năng lượng, kết quả giảm cân ghi nhận rất khả quan. Trong chính thử nghiệm năm 2011 kể trên, nhóm DASH kết hợp tập aerobic và giới hạn calo (DASH-WM) đã giảm trung bình tới -8,7 kg (khoảng tin cậy 95%: -2,0 đến -9,7 kg) sau 4 tháng ^[2]. Nhóm này cũng cho thấy mức giảm glucose sau nghiệm pháp nạp đường, cải thiện độ nhạy insulin, giảm cholesterol toàn phần và triglycerides vượt trội ^[2].

Năm 2016, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần được thực hiện trên 60 bệnh nhân thừa cân và béo phì mắc bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) ^[1]. Người tham gia được chia thành 2 nhóm: nhóm đối chứng (30 người) và nhóm ăn theo DASH (30 người), cả hai nhóm đều theo chế độ ăn hạn chế calo với tỷ lệ 52-55% carbohydrate, 16-18% protein và 30% tổng chất béo ^[1]. Kết quả cho thấy nhóm DASH giảm cân (P = 0,006) và giảm BMI (P = 0,01) vượt trội hơn hẳn nhóm chứng ^[1]. Đồng thời, các men gan ALT (P = 0,02), ALP (P = 0,001), nồng độ insulin (P = 0,01) và chỉ số kháng insulin HOMA-IR (P = 0,01) đều giảm đáng kể ^[1].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2017 trên 60 phụ nữ thừa cân hoặc béo phì mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) so sánh chế độ DASH giảm calo với chế độ ăn đối chứng có cùng lượng calo trong 12 tuần ^[3]. Nhóm DASH giảm chỉ số BMI nhiều hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng (-1,6 +- 0,5 so với -1,2 +- 0,7 kg/m2, P = 0,02) ^[3]. Chế độ này cũng làm giảm hormone kháng Mullerian (AMH) (-1,1 +- 3,1 ng/mL), giảm insulin (-25,2 +- 51,0 pmol/L) và giảm chỉ số HOMA-IR (-0,9 +- 2,0) ^[3].

Tổng hợp dữ liệu trên các nhóm bệnh nhân mạn tính

Hiệu quả giảm cân của DASH còn được khẳng định qua các phân tích gộp quy mô lớn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2021 tổng hợp 54 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính ^[5]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm cân nặng trung bình -1,59 kg (p < 0,001), giảm BMI -0,64 kg/m2 (p < 0,001) và giảm vòng eo -1,93 cm (p < 0,001) so với nhóm chứng ^[5].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra DASH làm giảm huyết áp tâm thu -3,94 mmHg, huyết áp tâm trương -2,44 mmHg, cholesterol toàn phần -5,12 mg/dl và LDL-cholesterol -3,53 mg/dl ^[5]. Tuy nhiên, DASH không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với đường huyết lúc đói (-0,38 mg/dl; p = 0,216), insulin (-0,03 muIU/mL; p = 0,817) hay chỉ số viêm CRP (-0,33 mg/l; p = 0,173) trong tập hợp dữ liệu gộp này ^[5].

Ngoài ra, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2010 trên 31 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 theo dõi trong 8 tuần cho thấy việc áp dụng DASH giúp giảm cân nặng (P = 0,007) và vòng eo (P = 0,002) rõ rệt ^[6]. Đường huyết lúc đói giảm -29,4 +- 6,3 mg/dl, chỉ số A1C giảm -1,7 +- 0,1%, kèm theo cải thiện huyết áp tâm thu và tâm trương ^[6]. Phân tích gộp năm 2021 gồm 10 thử nghiệm lâm sàng về chế độ DASH biến đổi cũng ghi nhận mức giảm vòng eo trung bình 1,57 cm (khoảng tin cậy 95%: -2,98 đến -0,15 cm) ^[7].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn DASH

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần ăn thực phẩm lành mạnh chuẩn DASH thì có thể ăn bao nhiêu tùy thích mà vẫn giảm mỡ. Nghiên cứu năm 2011 đã chứng minh nhóm ăn DASH tự do không giảm cân (-0,3 kg) và không cải thiện chuyển hóa mỡ hay insulin đáng kể ^[2]. Thành phần dinh dưỡng tốt không thể thay thế cho nguyên lý thâm hụt năng lượng.

Một hiểu lầm khác là DASH có thể lập tức giảm nguy cơ tử vong ở những người đã có tiền sử bệnh tim nặng. Một nghiên cứu mô phỏng thử nghiệm mục tiêu năm 2023 trên 4.365 bệnh nhân có tiền sử nhồi máu cơ tim (theo dõi trung vị 12,4 năm) cho thấy việc tuân thủ DASH không liên quan đến việc giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân (HR 0,92; 95% CI: 0,80-1,06) hoặc tử vong do tim mạch (HR 0,90; 95% CI: 0,72-1,11) ^[8]. Nghiên cứu lưu ý rằng hơn 80% bệnh nhân này đã được điều trị bằng thuốc hạ huyết áp và hạ lipid máu, điều này có thể đã làm thay đổi tác động của chế độ ăn ^[8]. Do đó, DASH hỗ trợ kiểm soát các chỉ số sinh học nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.

Những ai cần thận trọng khi áp dụng DASH?

Mặc dù DASH là mô hình ăn uống an toàn cho đa số người trưởng thành, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi chuyển đổi khẩu phần:

Người có bệnh lý nền mạn tính, đặc biệt là người bệnh tim mạch đang dùng thuốc kiểm soát huyết áp hoặc thuốc hạ lipid máu, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng để được theo dõi điều chỉnh liều thuốc phù hợp ^[8]. Người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 khi áp dụng DASH có thể thấy đường huyết và A1C giảm nhanh ^[6], do đó cần giám sát đường huyết chặt chẽ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức do tương tác với thuốc đang dùng.

Các nghiên cứu lâm sàng nêu trên tập trung chủ yếu vào người thừa cân, béo phì, bệnh nhân gan nhiễm mỡ ^[1], buồng trứng đa nang ^[3], người tăng huyết áp ^[2] hoặc đái tháo đường tuýp 2 ^[6]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc áp dụng DASH nhằm mục đích giảm cân trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ em trong các trích đoạn lâm sàng này; các nhóm đối tượng đặc thù này tuyệt đối không tự ý cắt giảm calo mà cần tuân thủ hướng dẫn riêng từ chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn áp dụng thực tế để tối ưu hiệu quả giảm cân

Để áp dụng DASH thành công cho mục tiêu giảm cân, việc đầu tiên là xác định và kiểm soát tổng năng lượng nạp vào nhằm tạo thâm hụt calo vừa phải. Không nên chỉ tập trung đổi món mà quên tính toán khẩu phần ăn mỗi ngày.

Về thành phần bữa ăn, nên áp dụng cơ cấu dinh dưỡng tương tự các thử nghiệm lâm sàng: duy trì tỷ lệ 52-55% carbohydrate, 16-18% protein và khoảng 30% chất béo ^[1], ^[3]. Tăng cường các loại rau củ, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo; đồng thời cắt giảm tối đa chất béo bão hòa, thực phẩm giàu cholesterol và tinh bột tinh chế ^[1].

Để đạt hiệu quả sụt cân và cải thiện sức khỏe chuyển hóa tốt nhất, nên kết hợp thực đơn DASH giảm calo với việc tập luyện thể dục thể thao, đặc biệt là các bài tập aerobic ^[2]. Sự kết hợp này giúp tăng dung tích hiếu khí, tối ưu hóa độ nhạy insulin và hạ mỡ máu tốt hơn nhiều so với việc chỉ ăn kiêng đơn thuần ^[2].

Tóm lại, chế độ ăn DASH là một công cụ hỗ trợ giảm cân và cải thiện chuyển hóa hiệu quả đã được khoa học chứng minh. Tuy nhiên, hiệu quả giảm cân không đến tự động mà đòi hỏi người thực hiện phải chủ động kiểm soát tổng calo nạp vào và duy trì vận động thể chất đều đặn. Người có bệnh lý nền cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng lộ trình ăn uống an toàn và phù hợp nhất.