Nhiễm nấm da và vi khuẩn biểu bì là vấn đề da liễu phổ biến, gây ngứa ngáy, khó chịu và tái phát dai dẳng. Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có việc dùng nước sắc hoặc dịch ép từ cây cà trời (chi Solanum) để bôi ngoài da. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự diệt được nấm như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học, hiệu quả kháng nấm và kháng khuẩn của các loài cà trời phụ thuộc hoàn toàn vào từng loài thực vật cụ thể và dạng chiết xuất. Một số loài thuộc chi này cho thấy hoạt tính ức chế vi nấm rõ rệt trong ống nghiệm nhờ hoạt chất đặc hiệu [1]. Ngược lại, một số loài cà trời khác lại hoàn toàn vô hiệu trước các chủng nấm gây bệnh [1, 5].

Cơ chế tác động sinh học của chiết xuất cà trời

Các nghiên cứu dược lý hiện đại chỉ ra rằng tác dụng sinh học của cây thuộc chi cà (Solanum) đến từ các chất chuyển hóa thứ cấp. Trong đó, nhóm glycoalkaloid, polyphenol, flavonoid, tannin và saponin đóng vai trò chủ chốt trong cơ chế tự vệ sinh học của cây [2, 4].

Khi tiếp xúc với vi sinh vật gây hại, các hợp chất chuyên biệt có khả năng phá vỡ cấu trúc màng tế bào nấm hoặc cản trở sự hình thành màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn [1]. Ngoài ra, dịch chiết lá của loài Solanum mammosum còn ghi nhận khả năng chống oxy hóa ở cấp độ tế bào, bảo vệ tế bào trước các gốc tự do [2].

Tuy nhiên, nồng độ hoạt chất này thay đổi rất lớn tùy theo bộ phận của cây, dung môi chiết tách và loài thực vật cụ thể [1, 2, 4]. Do đó, dịch ép tươi tự làm tại nhà hoàn toàn không tương đương với các dịch chiết phân lập trong phòng thí nghiệm.

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Loài kháng nấm mạnh, loài bất hoạt

Nghiên cứu công bố năm 2021 về loài Solanum mammosum L. (loài cà có quả hình vú bò) đã làm rõ khả năng kháng nấm thực nghiệm [1]. Các nhà khoa học xác định hoạt chất chính mang hoạt tính là solamargine, được phân lập và xác nhận cấu trúc qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) 1D và 2D [1].

Solamargine thể hiện hoạt tính ức chế nồng độ tối thiểu (MIC) ở mức 64 microgam/mL đối với cả hai chủng vi nấm nguy hiểm là Trichophyton mentagrophytes (nấm da gây hắc lào, nấm móng) và Candida albicans (nấm men gây viêm da, niêm mạc) [1]. Ngoài ra, solamargine ở nồng độ rất thấp (1,6 microgam/mL) còn giúp giảm khoảng 20% khả năng tạo màng sinh học của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa, đồng thời giảm sản sinh độc tố pyocyanin ở nồng độ 12,5 và 50 microgam/mL [1].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2022 trên loài Solanum hispidum Pers. thu hái tại Peru cũng ghi nhận kết quả khả quan [3]. Chiết xuất ethanol từ lá loài này chứa polyphenol, tannin, flavonoid, steroid, alkaloid và saponin [3]. Thử nghiệm khuếch tán giếng thạch cho thấy đường kính vòng ức chế nấm đạt từ 23 đến 26 mm [3]. Nồng độ MIC ức chế chủng Candida albicans là 125 microgam/mL, Aspergillus brasilensis là 250 microgam/mL và Trichophyton mentagrophytes là 125 microgam/mL [3].

Trái ngược với các kết quả trên, không phải loài cà trời nào cũng có tác dụng trị nấm. Nghiên cứu năm 2012 đối với loài Solanum surrattense (cà gai hoa tím) cho thấy dịch chiết methanol thô và các phân đoạn dung môi hoàn toàn không có hoạt tính chống lại các chủng nấm thử nghiệm [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2009 về lá của cây Solanum indicum (cà dại hoa tím) khẳng định không có bất kỳ dịch chiết nào (nước, cồn, chloroform, acetone) thể hiện hoạt tính kháng nấm [5].

Khả năng kháng khuẩn biểu bì qua các thử nghiệm

Bên cạnh vi nấm, vết thương hở ngoài da thường dễ nhiễm khuẩn cơ hội. Nhiều loài cà trời lại thể hiện phổ kháng khuẩn tốt hơn kháng nấm.

Nghiên cứu năm 2012 ghi nhận dịch chiết methanol thô của Solanum surrattense có hoạt tính kháng khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng biểu bì) đạt 86% [4]. Phân đoạn n-hexane của cây này cũng đạt hoạt tính 66,6% đối với trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa và 66,6% đối với Bacillus subtilis [4]. Đồng thời, các phân đoạn dịch chiết của loài này không gây ngưng kết hồng cầu người, chứng minh cây không chứa độc tố phytolectin gây kết tụ máu [4].

Đối với loài Solanum indicum, dịch chiết ethanol từ lá cho thấy khả năng ức chế các chủng vi khuẩn gồm Staphylococcus aureus, Bacillus cereus và Escherichia coli [5]. Khi dùng dung môi chloroform, acetone hoặc ethanol, chiết xuất này cũng ức chế được vi khuẩn Pseudomonas [5]. Riêng dịch chiết dạng nước không ghi nhận tác dụng kháng khuẩn đối với các chủng thử nghiệm [5].

Nghiên cứu năm 2003 trên cây Solanum xanthocarpum cho thấy dịch chiết từ thân, lá và quả (qua dung môi ête dầu mỏ, cồn, acetone) có độ nhạy cảm cao với Klebsiella pneumoniae và Salmonella typhi, nhạy cảm vừa với Escherichia coli, nhưng kém nhạy hoặc bị kháng bởi Bacillus cereus [6].

Ý nghĩa thực tế và giới hạn an toàn biểu bì

Các phát hiện khoa học trên cho thấy chiết xuất cà trời có tiềm năng lớn trong việc phát triển thuốc bôi ngoài da. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện tại dừng lại ở cấp độ ống nghiệm (in vitro) [1, 2, 4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác nhận hiệu quả điều trị nấm thực tế trên da sống.

Về độ an toàn biểu bì, nghiên cứu năm 2021 chỉ ra dịch chiết nước từ lá Solanum mammosum không gây độc tính đối với các chủng vi khuẩn thử nghiệm (Bacillus sp. và Escherichia coli) [2]. Dù vậy, nghiên cứu trên Solanum surrattense cho thấy dịch chiết methanol, n-hexane, chloroform và phân đoạn nước đều có độc tính thực vật (phytotoxic) mức độ trung bình đối với bèo trấm (Lemna minor L.), lần lượt là 46,67%, 40%, 33,34% và 33,34% ở nồng độ 1000 microgam/mL [4].

Các loại cây họ Cà thường chứa hàm lượng solanine và các glycoalkaloid có nguy cơ gây kích ứng niêm mạc, dị ứng tiếp xúc hoặc nhiễm độc nếu hấp thu qua vết loét lớn. Việc người dân tự ý giã nát lá hoặc quả tươi đắp trực tiếp lên da dễ dẫn đến nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng bội nhiễm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị nấm

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì tuyệt đối lành tính, cứ hái lá cà ngoài vườn đun nước rửa là sạch nấm da. Đây là nhận thức sai lầm tai hại.

Thứ nhất, nấm da ăn sâu vào các lớp sừng biểu bì hoặc nang lông, đòi hỏi nồng độ hoạt chất đủ mạnh và liên tục mới tiêu diệt được sợi nấm. Nước sắc thủ công có nồng độ chất hoạt tính rất loãng, dung môi nước thậm chí không hòa tan được các hoạt chất kháng sinh thực vật [5].

Thứ hai, nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi Solanum. Cùng mang tên dân dã là "cà trời", "cà gai" hay "cà dại", nhưng loài Solanum mammosum hay Solanum hispidum có kháng nấm [2, 4], trong khi Solanum surrattense hay Solanum indicum lại hoàn toàn không có tác dụng này [1, 5].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Tự ý điều trị nấm ngoài da bằng bài thuốc dân gian có thể đem lại nhiều rủi ro cho các nhóm đối tượng sau:

  • Người có vết thương hở sâu, da lở loét hoặc chảy mủ: Việc đắp dịch lá tươi chưa vô trùng dễ đưa thêm vi khuẩn xâm nhập vào tuần hoàn máu.
  • Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh: Hàng rào biểu bì của trẻ rất mỏng manh, dễ ngấm độc tính từ alkaloid thực vật gây viêm da kích ứng cấp tính.
  • Người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa: Dễ bị sốc phản vệ tại chỗ hoặc bùng phát đợt chàm cấp tính do tiếp xúc dị nguyên lạ.
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch: Nhiễm nấm ở nhóm người này tiến triển rất nhanh, cần điều trị bằng thuốc kháng nấm y khoa chuẩn hóa để tránh nguy cơ hoại tử mô.

Cách tiếp cận khoa học và an toàn

Nếu muốn tận dụng hoạt tính sinh học của các loại thảo dược tự nhiên trong chăm sóc da, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự chế thuốc bôi: Tuyệt đối không giã lá tươi, không ngâm rượu rễ cây hay chế biến dịch ép không rõ nồng độ để đắp lên vùng da tổn thương.
  • Thử phản ứng da (Patch test): Nếu sử dụng các chế phẩm ngoài da có nguồn gốc dược liệu đã được cấp phép, luôn thoa một lượng nhỏ lên vùng da mặt trong cẳng tay trong 24-48 giờ để quan sát dấu hiệu mẩn đỏ hay ngứa rát trước khi bôi diện rộng.
  • Giữ vệ sinh khô thoáng: Nấm biểu bì phát triển mạnh trong môi trường nóng ẩm. Cần lau khô cơ thể sau khi tắm, thay quần áo thoáng khí và hạn chế dùng chung đồ dùng cá nhân.
  • Khám chuyên khoa da liễu: Khi có triệu chứng ngứa ngáy, da bong vảy, nổi mụn nước dạng hình tròn lan rộng, hãy đến bệnh viện để được soi tươi tìm sợi nấm và dùng đúng phác đồ thuốc bôi hoặc thuốc uống chuyên biệt.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận một số loài cà trời chứa hoạt chất có khả năng kháng khuẩn và diệt nấm đáng kể trong phòng thí nghiệm [2, 4]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến ứng dụng thực tế trên da người là khoảng cách rất xa. Người bệnh không nên tự ý dùng cây cỏ truyền miệng thay thế phác đồ y khoa để tránh biến chứng nhiễm trùng nguy hiểm.