Chiết xuất cọ xẻ giảm viêm khớp: Kết quả phòng thí nghiệm ra sao?

Cây cọ xẻ (tên khoa học Livistona chinensis) là loại cây cảnh quen thuộc tại nhiều vùng thuộc khu vực Đông Á ^[1]. Trong dân gian, nhiều bộ phận của cây cọ xẻ thường được lưu truyền như những vị thuốc hỗ trợ giảm đau, hạ sưng viêm hay cải thiện chứng đau nhức xương khớp. Điều này khiến không ít người bệnh băn khoăn liệu chiết xuất từ loài thực vật này có thực sự mang lại tác dụng đẩy lùi viêm khớp như lời đồn đại.

Câu trả lời thực tế là chiết xuất từ cây cọ xẻ mới chỉ ghi nhận các hoạt tính sinh học bước đầu trong ống nghiệm và phòng thí nghiệm [1, 5]. Hiện nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cọ xẻ có khả năng điều trị hoặc giảm viêm khớp trên người. Do đó, người bệnh không nên tự ý dùng cọ xẻ để chữa bệnh khớp thay thế các phương pháp y khoa đã được công nhận.

Hoạt chất sinh học trong cọ xẻ và cơ chế tiềm năng

Các phân tích hóa thực vật ghi nhận cây cọ xẻ chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng ^[1]. Trong đó, hạt của cây chứa flavonoid; lá chứa flavonoid; rễ chứa nhiều hợp chất phenol, ceramide và glyceride ^[1]. Ngoài ra, quả cọ xẻ cũng là nguồn dồi dào các polyphenol tự nhiên như flavonoid, phenol, lignan và anthraquinone ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập và xác định được 45 hợp chất polyphenol cùng 5 hợp chất alkaloid từ quả cọ xẻ ^[1]. Trong số này có hai hợp chất mới được đặt tên là Livischinol và Livischinine A ^[1]. Thông qua các phân tích dược lý mạng lưới và thử nghiệm sinh hóa, quả cọ xẻ được xác định là rất giàu các hoạt chất có khả năng chống oxy hóa và kháng viêm ^[1].

Về mặt lý thuyết, các hợp chất chống oxy hóa và kháng viêm tự nhiên có thể hỗ trợ ức chế các chất trung gian gây phản ứng viêm trong cơ thể ^[1]. Quá trình này giúp giảm bớt tình trạng sưng tấy và hạn chế tổn thương oxy hóa ở các mô ^[1]. Tuy nhiên, các phân tích này mới dừng ở mức dự đoán đích tác động hoặc thử nghiệm hóa sinh, chưa thể khẳng định tác dụng chống viêm khớp cụ thể trên cơ thể sống ^[1].

Bằng chứng phòng thí nghiệm ghi nhận những gì?

Khi tìm hiểu về tác dụng của cọ xẻ, phần lớn các nghiên cứu hiện đại tập trung vào hoạt tính ức chế tế bào ung thư hoặc các enzym chuyển hóa [1, 5]. Điển hình là nghiên cứu năm 2007 khảo sát tác động của dịch chiết rễ cọ xẻ đối với sự phát triển của 7 dòng tế bào ung thư trong ống nghiệm ^[2].

Nghiên cứu này thử nghiệm trên các dòng tế bào: ung thư dạ dày SGC7901, bạch cầu lympho L1210, u lympho P388D1, u cổ tử cung Hela, ung thư gan Hele 7404, u hắc tố B16 và tế bào lai u nguyên bào thần kinh chuột/u thần kinh đệm chuột NG108-15 ^[2]. Kết quả cho thấy phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết cồn của rễ cọ xẻ có khả năng ức chế sự phát triển của toàn bộ các dòng tế bào ung thư này ^[2]. Đáng chú ý, ở liều thấp (0,5 microg/ml), dịch chiết không ảnh hưởng đến tế bào, nhưng ở nồng độ cao hơn (5,0 microg/ml), sự ức chế biểu hiện rất rõ rệt ^[2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 cũng phát hiện hợp chất từ quả cọ xẻ có khả năng ức chế mạnh alpha-glucosidase với giá trị IC50 đạt 5,71 microM ^[1]. Một số hợp chất khác (hợp chất 1, 6 và 44) thể hiện hoạt tính ức chế PTP1B với giá trị IC50 từ 9,41 đến 22,19 microM, thậm chí vượt trội hơn chất đối chứng oleanolic acid (28,58 microM) ^[1]. Các chất này kích thích thu nhận glucose ở tế bào HepG2 kháng insulin ở liều 50 microM ^[1]. Dù các kết quả này chứng minh tiềm năng dược lý rộng của cọ xẻ, chúng không phải là bằng chứng trực tiếp cho thấy cọ xẻ chữa được bệnh viêm khớp.

Giới hạn nghiên cứu: Chưa có dữ liệu lâm sàng trên người

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người là rất lớn. Các dữ liệu về tính kháng viêm của cọ xẻ (Livistona chinensis) hầu hết mới chỉ là dự đoán dựa trên thành phần hóa học hoặc khảo sát in vitro ^[1]. Nhiều người thường nhầm lẫn cọ xẻ với các thảo dược khác có tên khoa học gần giống nhau nhưng thuộc những chi thực vật hoàn toàn khác.

Chẳng hạn, một số vị thuốc mang tên chữ "chinensis" khác đã được kiểm tra trên mô hình viêm khớp ở động vật, nhưng đây không phải là cọ xẻ [2, 3]. Việc đánh đồng dược tính giữa các loài cây khác nhau là một sai lầm phổ biến và nguy hiểm trong sử dụng thảo dược.

Hơn nữa, các thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy không phản ánh chính xác quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ khi một chất đi vào hệ tiêu hóa của người bệnh [1, 5]. Vì thế, người tiêu dùng không thể dựa vào các kết quả tiền lâm sàng để tự ý điều trị viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp.

Cảnh báo độc tính tiềm ẩn: Ai nên thận trọng?

Không phải thảo dược tự nhiên nào cũng lành tính tuyệt đối. Chiết xuất cọ xẻ chứa những hoạt chất có thể gây độc cho tế bào nếu không được kiểm soát chặt chẽ [4, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã chỉ ra rằng dịch chiết nước từ quả cọ xẻ có hoạt tính gây tan máu (phá hủy hồng cầu) ^[3]. Các nhà khoa học xác định nguyên nhân tan máu xuất phát từ các hợp chất phenolic nằm trong phân đoạn kết tủa bởi acid ^[3]. Cơ chế gây vỡ hồng cầu được xác định là do tính làm se và tác động phá hủy màng tế bào của các hợp chất này ^[3].

Tuy nhiên, sự có mặt của protein và lipid có thể làm mất đi hoạt tính gây tan máu này ^[3]. Dẫu vậy, phát hiện này là hồi chuông cảnh báo lớn đối với việc tự ý đun sắc rễ, lá hay quả cọ xẻ tươi để uống. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người mắc bệnh thiếu máu hoặc các rối loạn liên quan đến tế bào máu tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc thô từ cọ xẻ do nguy cơ tan máu ^[3].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ chưa từng được nghiên cứu an toàn khi tiếp xúc với chiết xuất cọ xẻ, do đó cần tránh sử dụng hoàn toàn.
• Bệnh nhân viêm khớp đang dùng thuốc điều trị y khoa cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi muốn dùng thêm bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào để tránh tương tác bất lợi.

Cách tiếp cận đúng đắn và áp dụng trong đời sống

Trong ẩm thực dân gian ở một số vùng Đông Á, quả cọ xẻ đôi khi được dùng như một nguyên liệu thực phẩm chức năng để nấu canh ^[1]. Người dân thường nấu canh quả cọ xẻ cùng thịt lợn nhằm hỗ trợ các bệnh lý mạn tính về gan ^[1]. Dẫu vậy, đây chỉ là tập quán dân gian địa phương và không tương đương với một phác đồ chữa bệnh viêm khớp ^[1].

Đối với người bệnh xương khớp, mục tiêu quan trọng nhất là bảo tồn chức năng vận động và kiểm soát phản ứng viêm một cách khoa học:

• Tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp, sử dụng đúng liều lượng các thuốc kháng viêm đã được kiểm chứng an toàn.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau xanh, các loại hạt và cá béo nhằm hỗ trợ kiểm soát phản ứng viêm toàn thân.
• Rèn luyện thể dục thể thao nhẹ nhàng, vừa sức như bơi lội, đi bộ hoặc tập dưỡng sinh để duy trì độ linh hoạt cho các khớp xương.
• Không tự ý đào xới rễ hay hái lá cọ xẻ để ngâm rượu, sắc nước uống theo các bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học chứng thực.

Tóm lại, cây cọ xẻ là một loài thực vật chứa nhiều polyphenol có hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng trong môi trường phòng thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ cơ sở để ứng dụng làm thuốc trị viêm khớp trên người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên các biện pháp y học chính thống và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược lạ nào.