Mỗi khi thời tiết thay đổi, ho khan và ho có đờm là tình trạng khiến nhiều người mệt mỏi, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày. Để xoa dịu đường hô hấp, nhiều người tìm kiếm các bài thuốc thảo mộc cổ truyền, trong đó có củ hành biển (tên khoa học thường dùng là Urginea maritima hay Drimia maritima). Liệu dược liệu mang tính lịch sử này có thực sự trị dứt điểm cơn ho hay đem lại tác dụng long đờm an toàn theo tiêu chuẩn khoa học hiện đại?

Dưới góc nhìn y học chứng cứ hiện nay, chiết xuất hành biển cho thấy khả năng làm giãn cơ trơn khí quản trong các thí nghiệm mô cô lập và hỗ trợ kháng khuẩn vùng khoang miệng, nhưng dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng về hiệu quả trị ho hay long đờm ở người vẫn còn rất hạn chế. Đặc biệt, ranh giới giữa tác dụng dược lý và độc tính gây hại của loài cây này rất mong manh. Người bệnh tuyệt đối không tự ý tìm hái hay điều chế để uống trị ho.

Cơ chế tác động sinh học đối với đường thở

Để lý giải tại sao hành biển từng được ghi nhận trong lịch sử y học dùng cho các vấn đề hô hấp như viêm phế quản và ho nặng, các nhà khoa học đã tìm hiểu tác động của dược liệu này lên hệ hô hấp [1]. Khi đường thở bị viêm nhiễm hoặc kích ứng, các cơ trơn khí phế quản thường có xu hướng co thắt, gây khó thở, nghẹt thở và cản trở việc tống đờm ra ngoài [1].

Theo các phát hiện dược lý thực nghiệm, chiết xuất hành biển có thể tạo ra tác dụng giãn cơ đường thở nhờ tác động kép lên hệ thần kinh điều hòa phế quản [1]. Cụ thể, các hoạt chất trong cây tham gia vào quá trình kích thích thụ thể beta-2 adrenergic đồng thời ức chế thụ thể muscarinic [1, 7]. Kích thích beta-2 tương tự như cách vận hành của một số loại thuốc giãn phế quản thông dụng, giúp nới rộng khẩu kính đường thở [1].

Bên cạnh đó, dịch chiết này còn can thiệp vào các kênh canxi và kênh kali của tế bào cơ trơn [1, 7]. Việc chẹn dòng ion canxi đi vào tế bào cơ và mở các kênh kali giúp ức chế tín hiệu co rút cơ học, làm cho thành phế quản thư giãn [1]. Dù vậy, phần lớn các cơ chế này mới chỉ được chứng minh ở mức độ tế bào và mô động vật cô lập ngoài cơ thể sống [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu hiện đại

Năm 2021, một nghiên cứu thực nghiệm đã phân tích chi tiết khả năng làm giãn cơ trơn khí quản của chiết xuất củ hành biển (Urginea maritima) [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên các mẫu mô khí quản tách từ chuột cống đực chủng Wistar, chia thành 8 nhóm với 8 mẫu mô cho mỗi nhóm (n = 8) [1]. Các nhà nghiên cứu kích thích co thắt mô khí quản bằng dung dịch KCl (60 mM) hoặc methacholine (10 micromol/lít) trong 5 phút [1].

Sau đó, chiết xuất hành biển ở các nồng độ lũy tiến từ 12,5, 25, 50, 100, 200 đến 400 microgam/ml được đưa vào bồn chứa mô sau mỗi 5 phút [1]. Nhóm nghiên cứu dùng theophylline (các liều 0,2, 0,4, 0,6 và 0,8 mM) làm đối chứng dương và nước muối sinh lý (1 ml) làm đối chứng âm [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất hành biển gây giãn cơ phụ thuộc nồng độ trên các mô khí quản bị co thắt (p < 0,01 và p < 0,001), thể hiện mức độ làm giãn cơ trơn phế quản đáng kể, tương đương với tác dụng của chất đối chứng theophylline [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra rằng khi mô khí quản được ủ trước với các chất ức chế thụ thể và kênh ion như glibenclamide, propranolol, diltiazem, atropine hay chlorpheniramine, hiệu quả giãn phế quản của hành biển giảm đi rõ rệt (p < 0,05 đến p < 0,001) [1]. Trị số nồng độ gây tác dụng một nửa (EC50) của chiết xuất trên các mô có ủ chất chẹn thụ thể tăng cao hơn hẳn so với mô không ủ [1]. Điều này củng cố giả thuyết rằng tác dụng giãn đường thở phụ thuộc chặt chẽ vào cơ chế thụ thể và kênh ion phức tạp [1].

Ở phương diện ứng dụng trên người, một thử nghiệm lâm sàng năm 2024 tại Thái Lan đã đánh giá các sản phẩm chăm sóc miệng chứa chiết xuất hành biển, bao gồm viên ngậm, xịt miệng và nước súc miệng [2]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm kích ứng da trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh bằng phương pháp dán kín trong 24 giờ [2]. Khả năng diệt khuẩn đường miệng được theo dõi trên 30 người tình nguyện khỏe mạnh trước và sau khi dùng sản phẩm [2].

Kết quả cho thấy các chế phẩm bôi thoa và ngậm miệng chứa chiết xuất hành biển thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đối với các vi sinh vật khoang miệng như Streptococcus mutans, chủng nấm Candida và Lactobacilli [2]. Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào vi sinh vật gây sâu răng và vệ sinh miệng, hoàn toàn không theo dõi tác dụng long đờm hay cắt cơn ho nội khoa trên người bệnh [2].

Hoạt tính chống oxy hóa và thành phần hóa thực vật

Hành biển chứa một phổ hợp chất hóa thực vật vô cùng phong phú được chứng minh qua nhiều nghiên cứu sắc ký. Nghiên cứu công bố năm 2017 tại Algeria cho thấy củ của loài cây này chứa các hợp chất flavonoid, glycoside, tannin, anthraquinone kết hợp, anthocyanin, chất nhầy thực vật (mucilage), triterpene và steroid [3].

Nghiên cứu năm 2017 sử dụng phương pháp DPPH để đánh giá khả năng dập tắt gốc tự do, xác định chiết xuất methanol của hành biển có chỉ số IC50 đạt 57,83 +- 1,59 microgam/ml, trong khi các phân đoạn cô lập dao động từ 499,23 đến 39,68 microgam/ml [3]. Chiết xuất này cũng đạt tỷ lệ ức chế từ 69,56 +- 0,08% trong thử nghiệm beta-carotene/linoleate, đồng thời ức chế men xanthine oxidase với IC50 là 0,67 +- 0,01 mg/ml và ức chế phản ứng khử cytochrome c với IC50 đạt 0,68 mg/ml [3].

Năm 2022, một phân tích chuyển hóa không mục tiêu bằng hệ thống UHPLC-QTOF-MS trên cây Drimia maritima đã phát hiện phần trên mặt đất của cây rất giàu các hợp chất phenolic khối lượng phân tử thấp và flavonoid, trong khi phần củ chủ yếu chứa lignan [4]. Chiết xuất nước từ phần thân lá thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhất qua các chỉ số thử nghiệm: DPPH đạt 36,99 mg đương lượng trolox (TE)/g, ABTS đạt 85,96 mg TE/g, CUPRAC đạt 87,37 mg TE/g và FRAP đạt 55,43 mg TE/g [4].

Chiết xuất ethyl acetate từ thân lá và củ hành biển ghi nhận khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) và butyrylcholinesterase (BChE) lần lượt là 2,36 mg đương lượng galantamine (GALAE)/g và 5,10 mg GALAE/g [4]. Những hoạt tính chống oxy hóa này giúp hạn chế tổn thương tế bào do stress oxy hóa trong các bệnh lý viêm [3, 5].

Ranh giới nguy hiểm giữa dược liệu và độc tính

Dù mang nhiều hoạt tính dược lực, họ thực vật Drimia nói chung và hành biển nói riêng luôn được y văn cảnh báo là "lằn ranh mong manh giữa chất độc và thuốc chữa bệnh" [5]. Ngay từ năm 2000, các báo cáo tổng quan đã cảnh báo hành biển là một loài thực vật có độc phổ biến tại các vùng duyên hải Địa Trung Hải thuộc Bắc Phi, thường gây ra các vụ ngộ độc nghiêm trọng cho gia súc khi ăn phải [6].

Thành phần củ hành biển chứa các hợp chất glycoside tim (cardiac glycosides) cực mạnh [5]. Trong lịch sử, hành biển từng được sử dụng trong điều trị các rối loạn tim mạch, nhiễm nấm và làm thuốc lợi tiểu [1, 7]. Tuy nhiên, các glycoside tim này khi dùng đường uống vượt quá ngưỡng an toàn rất dễ gây rối loạn nhịp tim và ngộ độc toàn thân [5]. Do đó, việc ứng dụng liều thấp để gây long đờm trong kinh nghiệm dân gian tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính rất cao nếu không được tiêu chuẩn hóa dược chất nghiêm ngặt.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho

Một sai lầm phổ biến là nhiều người tin rằng các cây hoang dã có tên gọi dân gian "hành biển" hay thảo mộc trị ho đều lành tính và uống càng đậm đặc thì đờm càng nhanh tan. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc đun sắc thô củ hành biển tại nhà có thể trị dứt điểm cơn ho hay chữa khỏi các bệnh hô hấp. Hiệu quả long đờm liều thấp trong y thư cổ bản chất dựa vào kích ứng niêm mạc nhẹ, nhưng liều độc lại nằm rất sát liều điều trị.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng kết quả giãn khí quản trong phòng thí nghiệm với việc uống thảo dược tự nhiên [1]. Nghiên cứu giãn cơ trơn năm 2021 được tiến hành trực tiếp trên mô khí quản chuột cô lập trong bồn dung dịch chuyên dụng [1]. Khi uống vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các hoạt chất bị chuyển hóa, biến đổi sinh khả dụng và phân bố đến nhiều cơ quan khác, dễ gây độc cho tim trước khi chạm tới thụ thể tại phổi [5].

Ngoài ra, nhiều bệnh nhân thường nhầm lẫn tác dụng của hành biển với các loại cây cỏ dân gian khác cũng có công dụng trị ho hay long đờm đã được thử nghiệm trên động vật như cây rau dớn nước Marsilea minuta hay lá khổ qua Momordica charantia [6, 8]. Mỗi loài cây có hoạt chất và độc tính hoàn toàn riêng biệt, không thể dùng thay thế bừa bãi.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do mang độc tính tự nhiên và chứa glycoside tác động lên tim mạch, hành biển là dược liệu chống chỉ định tự sử dụng đối với hầu hết mọi đối tượng [2, 7]:

  • Bệnh nhân có tiền sử bệnh tim mạch: Các glycoside tim trong hành biển có thể gây loạn nhịp tim, tương tác nguy hiểm với các thuốc trợ tim hoặc thuốc chống loạn nhịp đang dùng [1, 7].
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của chiết xuất hành biển trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Tuyệt đối không sử dụng để tránh nguy cơ ngộ độc cho mẹ và thai nhi.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là nhóm có chức năng gan thận suy giảm hoặc chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các hợp chất tự nhiên có độc lực mạnh [6].
  • Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc giãn mạch: Các tác động lên thụ thể adrenergic, thụ thể muscarinic và kênh ion canxi, kali của chiết xuất có thể làm xáo trộn phác đồ điều trị [1].

Lời khuyên và hướng tiếp cận an toàn

Hiện tại, chưa có liều lượng uống an toàn từ củ thô được khuyến nghị cho người dân tự chữa ho tại nhà. Bạn chỉ nên tiếp cận chiết xuất hành biển dưới dạng các chế phẩm chăm sóc sức khỏe đã được cơ quan chức năng kiểm định và cấp phép, ví dụ như viên ngậm hoặc dung dịch xịt miệng kháng khuẩn theo chỉ dẫn sử dụng của nhà sản xuất [2].

Khi gặp tình trạng ho và có đờm, người bệnh nên áp dụng các biện pháp an toàn đã được chứng minh hiệu quả như uống nhiều nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý hoặc sử dụng các loại siro ho thảo dược chuẩn hóa quen thuộc. Nếu các cơn ho kéo dài trên một tuần, ho kèm sốt cao, đờm có màu bất thường hoặc cảm giác khó thở, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược mới nào.