Nhiều người Việt có thói quen hái các loại lá, rễ cây dại trong vườn hoặc trên rừng về phơi khô, nấu nước uống giải nhiệt và phòng trừ bệnh tật. Cây hoa giẻ (tên khoa học thuộc chi Desmos, họ Annonaceae) là loài thảo mộc quen thuộc, thường được truyền tai trong dân gian để sắc nước uống chữa đau nhức xương khớp hoặc sốt rét [1]. Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ hoa giẻ có độc tính không và mức độ an toàn khi uống lâu dài ra sao?
Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu hóa thực vật xác nhận cây hoa giẻ chứa nhiều hoạt chất sinh học đặc thù, nhưng hiện vẫn thiếu hụt các thử nghiệm độc tính chuẩn (như độc tính cấp và độc tính bán trường diễn) trên động vật lẫn con người. Việc tự ý thu hái rễ, lá hoa giẻ để sắc uống đậm đặc kéo dài tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc chuyển hóa, đặc biệt gây gánh nặng lên gan và thận.
Cây hoa giẻ và thói quen sử dụng trong dân gian
Hoa giẻ là dạng cây bụi hoặc dây leo gỗ lớn phân bố rộng tại các nước Nam Á và Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, Thái Lan và Malaysia [1]. Trong y học dân gian ở các quốc gia này, các bộ phận của cây hoa giẻ, đặc biệt là rễ và thân, từ lâu đã được thu hái để đun nước uống [1].
Tại Thái Lan, thân và rễ của các loài thuộc chi hoa giẻ như Desmos dumosus hay Desmos chinensis thường được cư dân bản địa dùng làm dược liệu hỗ trợ giảm đau cơ bắp [1]. Ở Ấn Độ, Malaysia và khu vực Nam Á, dạng nước sắc từ rễ cây hoa giẻ (Desmos chinensis) cũng là bài thuốc truyền miệng được dùng nhằm điều trị bệnh sốt rét [1].
Chính vì được xếp vào nhóm cây thuốc dân gian lâu đời, nhiều người lầm tưởng rằng mọi bộ phận của cây hoa giẻ đều lành tính tuyệt đối. Nhận thức này khiến một bộ phận người dân thu gom số lượng lớn rễ và lá cây, đun sắc nước uống thay trà hàng ngày mà không lường trước các phản ứng phụ đối với cơ thể.
Thành phần hóa học phức tạp trong lá và rễ cây hoa giẻ
Để hiểu rõ độc tính của dược liệu, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần cấu tạo của chi hoa giẻ. Năm 2012, một nghiên cứu chuyên sâu về tinh dầu lá của 5 loài hoa giẻ tại Việt Nam (Desmos cochinchinensis, D. penduculosus, D. penduculosus var. tonkinensis, D. chinensis và D. dumosus) đã công bố cấu tạo hóa học chi tiết bằng phương pháp sắc ký khí [2].
Kết quả ghi nhận tinh dầu lá của 5 loài hoa giẻ này chứa lượng hydrocarbon sesquiterpene rất dồi dào, dao động từ 65,9% đến 88,9%, cùng với monoterpene chiếm từ 6,3% đến 30,9% [2]. Các thành phần định lượng chủ yếu trong mẫu tinh dầu gồm alpha-pinene (2,4% - 12,1%), beta-elemene (2,2% - 39,5%), beta-caryophyllene (13,9% - 26,3%), germacrene D (9,9% - 15,5%), bicyclogermacrene (2,0% - 11,4%) và alpha-humulene (3,8% - 7,5%) [2].
Ngoài tinh dầu, cây hoa giẻ (Desmos chinensis) còn chứa các nhóm hợp chất hữu cơ thứ cấp đặc hữu. Một nghiên cứu năm 2003 đã phân lập thành công một hợp chất chalcone C-benzyl hóa mới từ lá cây hoa giẻ, được xác định là 2',4'-dihydroxy-3'-(2,6-dihydroxybenzyl)-6'-methoxychalcone [3].
Đến năm 2020, một công trình phân tích từ dịch chiết quả, lá và cành của loài hoa giẻ hoa đỏ (Desmos chinensis) tiếp tục tìm thấy hai hợp chất flavone quý hiếm có cấu trúc lai ester benzyl benzoate là desmoschinensisflavone A và B, cùng 12 hợp chất khác [1]. Nhìn chung, cây chiết xuất ra lượng lớn các hợp chất thuộc nhóm flavonoid, alkaloid, chalcone, oxepinone và ester benzoate [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu từ năm 1993 đã chỉ ra rằng dịch chiết chloroform từ cây hoa giẻ có hoạt tính ức chế mạnh men tyrosine kinase thông qua một hoạt chất flavanone mang tên desmal (8-formyl-2,5,7-trihydroxy-6-methylflavanone) [4]. Hợp chất này có khả năng cạnh tranh cơ chất peptide và ức chế quá trình truyền tín hiệu của tế bào trong ống nghiệm [4]. Những dữ liệu này chứng minh cây chứa rất nhiều hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào hoạt động sinh hóa của cơ thể.
Bằng chứng khoa học về độc tính: Sự thiếu hụt dữ liệu an toàn
Khi đánh giá an toàn dược liệu, quy trình khoa học bắt buộc phải trải qua các thử nghiệm độc tính cấp (theo dõi tử vong hoặc biến đổi tức thì sau liều cực đại) và độc tính bán trường diễn (cho động vật uống liên tục từ 28 đến 90 ngày để soi tổn thương mô học).
Đáng chú ý, đối với cây hoa giẻ (Desmos chinensis và các loài cùng chi), cho đến nay các công bố khoa học chủ yếu dừng lại ở việc định danh chất hóa học, cấu trúc phân tử và tác dụng ức chế sinh học trong ống nghiệm [3, 5, 7, 8]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu quy chuẩn nào công bố dữ liệu thử nghiệm độc tính cấp đường uống hoặc thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên chuột hay người đối với các loài thuộc chi này.
Việc một dược liệu được dùng lâu đời trong dân gian hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó không có độc tính tích lũy. Việc thiếu các số liệu đánh giá tổn thương mô học, chỉ số men gan và chức năng lọc của cầu thận tạo nên một "khoảng trống an toàn" lớn khi người dân sử dụng rễ hoặc lá hoa giẻ theo hình thức truyền miệng.
Nguy cơ nhiễm độc gan thận khi sắc uống đậm đặc
Gan và thận là hai cơ quan đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa và đào thải chính các hợp chất lạ (xenobiotics) đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa. Khi một loại thảo mộc chứa lượng lớn hợp chất phức tạp như alkaloid, flavone lai cấu trúc hay chalcone [5, 7], gan phải sản sinh enzyme để chuyển đổi và thận phải tăng cường lọc qua màng cầu thận.
Khi người dùng tự ý đào rễ hoặc hái lá hoa giẻ về đun sắc với nồng độ đậm đặc hoặc uống thay nước lọc qua nhiều tuần, các chất hoạt tính sinh học có thể tích tụ vượt ngưỡng cho phép. Tình trạng này khiến tế bào gan bị quá tải chuyển hóa, có thể dẫn tới phản ứng viêm, hoại tử mô gan và làm bùng phát men gan.
Tương tự, các dẫn xuất hóa học khi bài tiết qua ống thận ở nồng độ cao có nguy cơ làm tổn thương tế bào biểu mô thận, suy giảm chức năng bài tiết. Do chưa được chuẩn hóa về quy trình chiết xuất và liều lượng an toàn, nước sắc tự chế từ rễ và lá hoa giẻ tiềm ẩn nguy cơ cao gây độc tính lên gan và thận, nhất là ở những người sử dụng tùy tiện.
Những hiểu lầm thường gặp về cây hoa giẻ
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hái trên rừng thì hoàn toàn vô hại". Cần lưu ý rằng các loài thuộc chi Desmos chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, trong đó có cả alkaloid và các chất ức chế enzyme tế bào [7, 8]. Dược tính càng cao thì nguy cơ độc tính đi kèm càng lớn nếu dùng sai liều.
Nhiều người cũng tin rằng các bài thuốc dân gian lưu truyền qua nhiều đời như chữa sốt rét hay giảm đau [1] là bảo chứng an toàn tuyệt đối. Thực tế, y học dân gian trước kia thiếu phương tiện xét nghiệm máu và chẩn đoán mô học, do đó những tổn thương âm thầm tại tế bào gan hoặc suy thận mạn tiến triển chậm thường không được phát hiện kịp thời.
Một hiểu lầm khác là tự ý chưng cất hoặc đun sôi thật kỹ lá hoa giẻ để lấy tinh dầu uống. Tinh dầu lá hoa giẻ chứa hàm lượng đậm đặc các hydrocacbon thơm và terpene [2]. Việc uống trực tiếp tinh dầu thảo mộc đậm đặc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày dữ dội và ngộ độc cấp tính.
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng?
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ tài liệu an toàn hay nghiên cứu độc tính sinh sản nào về cây hoa giẻ trên đối tượng này. Hoạt chất trong cây có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ, gây nguy cơ khôn lường cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
Người có tiền sử bệnh gan và thận: Những người đang mắc viêm gan, xơ gan, men gan cao hoặc suy thận mạn tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc từ rễ, lá hoa giẻ. Các cơ quan này đã bị tổn thương sẵn nên rất dễ bị suy sụp khi phải tiếp nhận thêm các hợp chất lạ chưa được kiểm định liều lượng.
Người đang điều trị bệnh bằng thuốc tây: Các hợp chất chuyển hóa trong cây hoa giẻ như flavone hay chalcone [5, 7] có thể tương tác hoặc ức chế các enzyme chuyển hóa thuốc của gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu và gây ngộ độc thứ phát.
Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn
Người dân không nên tự ý khai thác rễ, thân hoặc lá cây hoa giẻ để sắc uống thay trà hoặc dùng làm thuốc trị bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Nếu có nhu cầu sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào liên quan đến chi hoa giẻ, bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề.
Không bao giờ đun nấu dược liệu ở dạng quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài ngày. Trong quá trình điều trị y khoa, người bệnh cần tuân thủ phác đồ chuẩn, tránh bỏ thuốc tây để uống thảo mộc tự chế. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi, chán ăn hoặc đau tức hạ sườn phải, cần ngừng uống ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra chức năng gan thận.
Việc khai thác dược liệu cần gắn liền với bằng chứng khoa học thực chứng. Cây hoa giẻ là nguồn thực vật phong phú về mặt hóa học nhưng vẫn tiềm ẩn nhiều ẩn số về độc học. Tôn trọng giới hạn an toàn, dùng đúng liều lượng và có sự giám sát y tế là nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.