Cây mào gà trắng (tên khoa học Celosia argentea) là loài cây quen thuộc trong vườn nhà nông thôn Việt Nam, đồng thời hạt của cây cũng là vị thuốc cổ truyền quen thuộc. Nhiều người thắc mắc liệu loại hạt này có thực sự giúp giải độc và bảo vệ tế bào gan như các lời truyền miệng hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học thực nghiệm cho thấy hoạt chất chiết xuất từ hạt mào gà trắng có khả năng bảo vệ tế bào gan rõ rệt trước các hóa chất gây độc. Tuy nhiên, toàn bộ các bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm trên mô và động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.
Tác nhân bảo vệ gan trong hạt mào gà trắng
Các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều nhóm hoạt chất đặc thù từ hạt của loài cây này. Đáng chú ý nhất là nhóm triterpenoid saponin thường được gọi chung là các celosin (như celosin A, B, I, II) cùng một polysaccharide có tính acid tên là celosian [1], [2], [3].
Trong y học cổ truyền, hạt mào gà trắng (Semen celosiae) vốn được sử dụng để thanh can hỏa (giải nhiệt ở gan), làm sáng mắt và hỗ trợ hạ huyết áp [4]. Hoạt chất saponin chiết xuất từ dược liệu này cũng được chứng minh có tác dụng bảo vệ tế bào gan, hạ mỡ máu và kháng viêm trong các mô hình thực nghiệm [4].
Cơ chế tác động được ghi nhận trong phòng thí nghiệm
Tác động bảo vệ tế bào gan của các hoạt chất từ hạt mào gà trắng diễn ra thông qua nhiều con đường sinh học khác nhau, từ chống oxy hóa đến điều hòa phản ứng miễn dịch.
Đầu tiên là khả năng chống oxy hóa trực tiếp. Hóa chất độc hại khi xâm nhập vào gan thường kích hoạt quá trình peroxy hóa màng lipid, làm vỡ tế bào gan. Celosian cho thấy khả năng ức chế sự sinh thành của lipid peroxide (LPO) tùy thuộc theo nồng độ thử nghiệm [5]. Nhờ cơ chế chống oxy hóa này, hoạt chất celosin A và B giúp ngăn chặn tổn thương cấu trúc tế bào khi gan bị tấn công bởi độc chất [3].
Bên cạnh đó, celosian hoạt động như một chất điều hòa miễn dịch [1]. Nó bảo vệ cơ thể chống lại tình trạng viêm gan bùng phát gây ra bởi các phản ứng miễn dịch quá mức [5]. Celosian kích thích đại thực bào và tế bào đơn nhân tiết ra các yếu tố truyền tin như interleukin-1 beta (IL-1 beta), nitric oxide (NO) và thúc đẩy tạo interferon gamma (IFN-gamma) khi có sự kích thích của kháng nguyên [1]. Nhờ đó, tế bào gan được che chở trước các tổn thương hoại tử ồ ạt [5].
Ngoài ra, ở mô hình động vật, nhóm hoạt chất celosin còn cho thấy khả năng kích hoạt quá trình tự thực (autophagy) của tế bào, hỗ trợ dọn dẹp các mảng lipid bất thường [4].
Bằng chứng khoa học: Các thử nghiệm tiền lâm sàng
Cho đến nay, hiệu quả của chiết xuất hạt mào gà trắng được khảo sát thông qua nhiều mô hình gây độc hóa chất và tổn thương miễn dịch trên loài gặm nhấm.
Một nghiên cứu được công bố năm 1996 đã kiểm tra hoạt tính của polysaccharide celosian phân lập từ dịch chiết nước hạt mào gà trắng [5]. Trên mô hình chuột cống bị tổn thương gan do hóa chất carbon tetrachloride (CCl4), celosian giúp ức chế sự gia tăng của các men gan trong huyết thanh gồm GPT, GOT, LDH cũng như nồng độ bilirubin [5]. Quan sát mô bệnh học tế bào gan cũng khẳng định tổn thương hoại tử giảm đi rõ rệt [5]. Trên chuột nhắt bị viêm gan bùng phát do tiêm D-galactosamine phối hợp nội độc tố vi khuẩn (LPS), celosian ngăn chặn đà tăng của men GPT và làm giảm tỷ lệ tử vong [5]. Dù celosian không làm giảm việc phóng thích yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), nó bảo vệ gan chuột đã nhạy cảm với D-galactosamine không bị tổn thương khi tiêm TNF-alpha tái tổ hợp [5].
Năm 1997, tác dụng điều hòa miễn dịch của celosian tiếp tục được làm rõ [1]. Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào J774.1 cho thấy celosian kích thích giải phóng IL-1 beta và NO phụ thuộc theo nồng độ từ 1 đến 1000 microgam/ml [1]. Hoạt chất này cũng làm tăng tiết IL-1 beta ở tế bào đơn nhân của người và gia tăng sản xuất IFN-gamma từ tế bào lách chuột khi kết hợp với concanavalin A [1].
Năm 2011, một nghiên cứu khác đã phân lập hai saponin mới là celosin A và celosin B từ dịch chiết cồn của hạt mào gà trắng [3]. Khi thử nghiệm trên chuột nhắt bị nhiễm độc CCl4 với các mức liều uống 1,0; 2,0 và 4,0 mg/kg, cả hai chất này đều cho thấy tác dụng bảo vệ gan đáng kể so với nhóm đối chứng [3]. Cùng năm 2011, hợp chất semenoside A phân lập từ hạt cây cũng được thử nghiệm với các liều uống tương tự (1,0; 2,0 và 4,0 mg/kg) và thể hiện hoạt tính giảm độc gan rõ rệt với độ tin cậy thống kê cao [6].
Đến năm 2013, hai saponin mới tiếp theo là celosin I và celosin II được tìm thấy [2]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận cả hai hợp chất này đều có tác dụng bảo vệ gan chuột đáng kể trước hai loại hóa chất độc hại là carbon tetrachloride và N,N-dimethylformamide [2].
Rào cản sinh khả dụng và giới hạn nghiên cứu
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về mặt chuyển hóa học của hoạt chất.
Nghiên cứu dược động học công bố năm 2019 về celosin A trên chuột cống đã phát hiện một rào cản rất lớn: sinh khả dụng đường uống của celosin A chỉ đạt khoảng 1,94% [7]. Nhóm nghiên cứu đã tiêm tĩnh mạch liều 2 mg/kg hoặc cho chuột uống liều 50 mg/kg celosin A và sử dụng phương pháp UHPLC-MS/MS siêu nhạy để đo nồng độ trong huyết tương [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hấp thu qua đường tiêu hóa của hoạt chất này cực kỳ thấp [7].
Hạn chế lớn nhất hiện nay là toàn bộ nghiên cứu chỉ thực hiện trên mô hình chuột hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác định liều lượng an toàn, hiệu quả thực tế và khả năng chuyển hóa của gan người đối với các hoạt chất celosin.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng tác dụng của hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm với việc sắc hạt mào gà thô để uống. Các nghiên cứu đều dùng dạng hoạt chất tinh sạch hoặc chiết xuất phân đoạn đậm đặc [1], [2], [3]. Việc đun nấu hạt thô thông thường có thể không thu được đủ lượng hoạt chất cần thiết.
Nhiều người cũng tin rằng các loại thảo mộc giải độc gan là "uống càng nhiều càng mát gan". Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn hợp chất thực vật chưa rõ liều độc vào cơ thể có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa cho các tế bào gan đang bị viêm hoặc suy yếu.
Thảo mộc không thể thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu đối với các bệnh lý gan nghiêm trọng như viêm gan virus B, C hoạt động hoặc xơ gan tiến triển. Tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước hạt mào gà trắng có thể dẫn tới suy gan cấp tính.
Ai nên thận trọng?
Người mắc bệnh gan mạn tính, men gan tăng cao bất thường hoặc xơ gan không nên tự ý dùng các bài thuốc chế biến thô từ hạt mào gà trắng mà chưa có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền.
Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan cần thận trọng, bởi các hoạt chất saponin có thể tương tác với enzyme chuyển hóa, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng không nên sử dụng chiết xuất hạt mào gà trắng do thiếu dữ liệu an toàn về độc tính phôi thai và sự phát triển của trẻ.
Khuyến cáo áp dụng thực tế
Hạt mào gà trắng hiện nay chỉ nên xem là một vị thuốc hỗ trợ trong danh mục y học cổ truyền, không phải là thần dược chữa bệnh gan.
Nếu có nhu cầu sử dụng hạt mào gà trắng để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần mua thảo dược có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng tại các cơ sở đông y uy tín để tránh nguy cơ tồn dư hóa chất bảo quản hoặc nấm mốc gây độc thêm cho gan. Liều lượng dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề, không dùng liên tục kéo dài nhiều tháng.
Biện pháp bảo vệ gan hiệu quả nhất đã được y học xác lập vẫn là duy trì lối sống lành mạnh: hạn chế tối đa rượu bia, tiêm vaccine phòng viêm gan B, duy trì cân nặng hợp lý để tránh gan nhiễm mỡ, uống đủ nước và ăn uống cân bằng dinh dưỡng.
Hạt mào gà trắng là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa các hoạt chất celosin và celosian có khả năng che chở tế bào gan trước độc chất trên mô hình động vật. Tuy nhiên, do sinh khả dụng đường uống rất thấp và chưa có thử nghiệm trên người, cộng đồng không nên tự ý sử dụng để chữa bệnh gan. Khi nghi ngờ có vấn đề về chức năng gan, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị chính xác.
