Cơn sốt chiết xuất nhau thai và nỗi lo rối loạn nội tiết
Hiện nay, các sản phẩm làm đẹp chứa chiết xuất nhau thai, đặc biệt là nhau thai ngựa, đang thu hút sự chú ý của nhiều chị em phụ nữ nhờ lời quảng cáo trẻ hóa làn da và cải thiện sức sống. Tuy nhiên, cùng với sự quan tâm này là mối lo ngại về việc liệu các chế phẩm từ động vật có can thiệp hoặc làm biến động nồng độ hormone sinh dục tự nhiên như estrogen hay progesterone hay không.
Nhiều người e ngại rằng việc bổ sung các chiết xuất sinh học chứa hoạt tính hormone có thể làm đảo lộn chu kỳ nội tiết bình thường của cơ thể. Để trả lời thắc mắc này một cách thấu đáo, cần có những đánh giá lâm sàng đo lường nồng độ estrogen và progesterone huyết thanh trước và sau thời gian can thiệp.
Thực hư về tác động lên estrogen và progesterone huyết thanh
Cho đến nay, các dữ liệu khoa học có sẵn chưa cung cấp bằng chứng trực tiếp trên người để khẳng định chiết xuất nhau thai ngựa chuẩn hóa có làm tăng hay giảm nồng độ estrogen và progesterone huyết thanh hay không. Các tài liệu hiện có chủ yếu tập trung nghiên cứu phương pháp đo lường hoạt tính gây rối loạn nội tiết của các chất ngoại sinh hoặc các chất ô nhiễm môi trường [1], [2].
Do đó, người tiêu dùng không thể mặc định chiết xuất nhau thai ngựa gây biến đổi nội tiết sinh dục hay an toàn tuyệt đối với hệ thống hormone. Mọi giả định về khả năng kích thích hay ức chế estrogen cần được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên người trước khi đưa ra kết luận chính thức.
Cơ chế tác động tiềm tàng của các hợp chất ngoại sinh lên nội tiết
Hệ nội tiết của con người chịu sự điều hòa chặt chẽ nhằm duy trì sự cân bằng nội môi, khả năng sinh sản và quá trình phát triển [3]. Bất kỳ chất ngoại sinh nào khi đi vào cơ thể nếu có khả năng can thiệp vào quá trình tổng hợp, bài tiết, vận chuyển, chuyển hóa hoặc đào thải hormone tự nhiên đều được xếp vào nhóm các chất gây rối loạn nội tiết (EDCs) [3].
Các thụ thể estrogen (ER) được xác định là mục tiêu chính của nhiều hợp chất có hoạt tính hormone [3]. Những chất này có thể hoạt động như chất chủ vận để kích hoạt các phản ứng sinh học, hoặc đóng vai trò như chất đối kháng cạnh tranh với hormone nội sinh như 17beta-estradiol (17beta-E2), làm ức chế chức năng bình thường của thụ thể [3].
Sự mất cân bằng giữa estrogen và các hormone sinh dục khác có thể bắt nguồn từ việc tiếp xúc với các hợp chất làm biến đổi hoạt tính phụ thuộc vào thụ thể estrogen [4]. Do vậy, việc kiểm tra xem một chế phẩm sinh học có chứa các thành phần kích thích hoặc kháng estrogen hay không là bước vô cùng quan trọng trước khi sử dụng lâu dài.
Khoa học nói gì: Dữ liệu từ các nghiên cứu liên quan
Để đánh giá tác động nội tiết của các mẫu sinh học và hợp chất ngoại sinh, các nhà khoa học đã triển khai nhiều mô hình thử nghiệm sinh học lẫn kỹ thuật hóa học phân tích. Mặc dù các nghiên cứu này không thử nghiệm trực tiếp trên chế phẩm nhau thai ngựa, chúng minh họa rõ nét cách cơ thể phản ứng với các tác nhân mang hoạt tính hormone.
Năm 2003, một nghiên cứu phát triển thử nghiệm E-Screen in vitro nhằm đánh giá phản ứng estrogen chức năng tổng hợp từ huyết thanh người [1]. Nghiên cứu tiến hành trên mẫu huyết thanh của 30 phụ nữ mang thai và 60 phụ nữ không mang thai tại Đan Mạch (nhóm tiếp xúc mức thấp), cùng 211 mẫu huyết thanh từ phụ nữ mang thai tại quần đảo Faroe (nhóm có chế độ ăn chứa mỡ cá voi giàu chất ô nhiễm halogen hữu cơ) [1]. Sau 6 ngày ủ trên tế bào ung thư vú MCF-7, hoạt tính estrogen vượt mức nền ở 22,7% mẫu phụ nữ Đan Mạch và lên tới 68,1% ở các mẫu từ quần đảo Faroe [1].
Năm 2014, một nghiên cứu trên động vật khảo sát tác động của 4-tert-octylphenol (OP) – một chất có hoạt tính estrogen – và ethinyl estradiol (EE) trên chuột mang thai [5]. Kết quả cho thấy cả EE và OP đều làm tăng biểu hiện mRNA của oxytocin và hCG ở tuyến yên nhưng không ảnh hưởng ở nhau thai [5]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm co bóp tử cung bằng mô hình gel collagen 3D từ tế bào tử cung chuột, 17beta-estradiol không ảnh hưởng đến sự co bóp, nhưng OP lại làm giảm đáng kể hoạt động co bóp này [5].
Năm 2000, một nghiên cứu in vitro đánh giá hoạt tính nội tiết của các hạt khí thải diesel (DEP) bằng tế bào nấm men biểu hiện thụ thể estrogen của người [4]. Toàn bộ huyền phù DEP không có hoạt tính estrogen, nhưng các dịch chiết bằng benzen, dichloromethane và methanol lại biểu hiện hoạt tính kháng estrogen rõ rệt, có khả năng làm giảm hoạt tính của thụ thể phụ thuộc estrogen [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất ngoại sinh có thể làm biến đổi hoạt tính hormone và phá vỡ cân bằng giữa estrogen và androgen [4].
Năm 2021, nghiên cứu tại vùng Flanders (Bỉ) thu thập 36 mẫu bụi khí PM10 từ tháng 4 năm 2013 đến tháng 1 năm 2014 để phân tích trên dòng tế bào ung thư buồng trứng người BG1Luc4E2 [2]. Hoạt tính estrogen đo được trong hơn 70% số mẫu với giá trị trung bình là 50,7 và trung vị là 35,9 fg E2-Eq/m3 [2]. Một nghiên cứu khác cùng năm tại ba khu vực đô thị, nông thôn và công nghiệp ghi nhận hoạt tính estrogen ở 70% mẫu với trung vị tương ứng là 35,9; 31,1 và 32,1 fg E2-Eq/m3, trong khi không ghi nhận hoạt tính androgen ở bất kỳ mẫu nào [6].
Năm 2005, nghiên cứu tại Đức sử dụng tế bào gan cô lập của cá hồi vân để đánh giá dịch chiết nước và trầm tích sông Neckar thông qua tổng hợp vitellogenin [7]. Nhiều dịch chiết cho thấy hoạt tính estrogen tương đương đối chứng dương 1 nM 17beta-estradiol (270 ng/L), đồng thời nồng độ tính toán hạ lưu nhà máy xử lý nước thải đạt 20 đến 26,7 ng/L so với dưới 0,1 ng/L ở vị trí tham chiếu [7].
Năm 2022, một tổng quan về sữa và sản phẩm từ sữa nhấn mạnh rằng các chất gây rối loạn nội tiết estrogenic có thể tích tụ qua chuỗi thức ăn và gây tác động tiêu cực ngay cả ở nồng độ thấp [3]. Để phát hiện các chất này, các kỹ thuật chiết tách như chiết pha rắn (SPE) cùng kỹ thuật phân tích GC-MS, LC-MS đã được áp dụng nhằm kiểm soát nguy cơ can thiệp vào các quá trình sinh sản và cân bằng nội môi [3].
Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tổng quan khác nhấn mạnh các chất gây rối loạn nội tiết có liên quan đến nhiều hệ lụy sức khỏe như rối loạn sinh sản, bệnh tim mạch, béo phì, tiểu đường và ung thư [8]. Kỹ thuật MIP-SPE đã được áp dụng để chiết xuất các chất estrogenic từ nước tiểu và huyết thanh người với độ thu hồi trên 70%, phục vụ việc kiểm soát phơi nhiễm hormone ngoại sinh [8].
Lợi ích kỳ vọng và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Nhau thai ngựa thường được quảng bá chứa nhiều peptide sinh học, axit amin và yếu tố vi lượng có lợi cho quá trình tái tạo mô. Tuy nhiên, việc khẳng định các dưỡng chất này có thể điều hòa hoặc giữ nguyên vẹn nồng độ estrogen và progesterone trong huyết thanh người mà không gây xáo trộn vẫn chưa được chứng minh một cách có hệ thống.
Giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu vắng các thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược đo lường cụ thể biến thiên estrogen và progesterone huyết thanh trước và sau thời gian sử dụng chế phẩm nhau thai ngựa chuẩn hóa. Các công cụ nghiên cứu hiện đại như thử nghiệm E-Screen hay CALUX đã được chứng minh là hiệu quả trong việc đo hoạt tính hormone của mẫu huyết thanh, nhưng chưa có dữ liệu công bố tương ứng cho nhóm người dùng nhau thai ngựa [1], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chiết xuất nhau thai
Nhiều người tin rằng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên từ động vật đều an toàn và không ảnh hưởng đến nội tiết tố. Thực tế, bất kỳ chế phẩm sinh học nào nếu chưa qua quy trình loại bỏ hormone hoàn chỉnh đều có thể tiềm ẩn rủi ro mang hoạt tính estrogenic hoặc làm biến đổi phản ứng thụ thể [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng việc bổ sung nhau thai ngựa sẽ tự động "cân bằng" estrogen và progesterone. Nếu không có liều lượng chuẩn hóa và bằng chứng y khoa xác thực, việc tự ý bổ sung có thể dẫn đến nguy cơ phơi nhiễm không kiểm soát với các hoạt chất có khả năng can thiệp hệ thống nội tiết [3], [8].
Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần đặc biệt thận trọng, bởi vì sự tiếp xúc với các hợp chất làm thay đổi tín hiệu nội tiết có thể gây ra những biến đổi khó lường đối với thai nhi và quá trình sinh nở [5], [8]. Nghiên cứu trên động vật mang thai cho thấy các hợp chất có hoạt tính estrogen có thể làm thay đổi biểu hiện của oxytocin và hCG tại tuyến yên cũng như ức chế sự co bóp cơ tử cung [5].
Những người có tiền sử mắc các bệnh lý nhạy cảm với hormone, chẳng hạn như u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, ung thư vú hoặc ung thư buồng trứng, không nên tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất mô động vật khi chưa được bác sĩ chỉ định. Bất kỳ tác nhân nào kích thích hoạt động qua thụ thể estrogen đều có nguy cơ thúc đẩy sự phát triển của các khối u phụ thuộc hormone [1], [3].
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn có nhu cầu tìm hiểu hoặc sử dụng chiết xuất nhau thai ngựa, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá nguy cơ cá nhân. Tuyệt đối không tự ý dùng các sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc thiếu chứng nhận tiêu chuẩn sản xuất.
Ưu tiên các sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép và công bố rõ ràng về quy trình tinh chế loại bỏ hormone sinh dục. Cần theo dõi sát sao chu kỳ kinh nguyệt và các dấu hiệu bất thường của cơ thể, đồng thời ngừng sử dụng ngay khi phát hiện những thay đổi tiêu cực về sức khỏe nội tiết.
Tóm lại, hiện chưa có đủ dữ liệu khoa học để khẳng định chiết xuất nhau thai ngựa có làm biến đổi nồng độ estrogen và progesterone huyết thanh hay không. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh và trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm sinh học nào.
