Lời đồn dân gian về cồn sen cạn bôi đầu

Nhiều người truyền tai nhau mẹo ngâm cây sen cạn với rượu để xoa lên da đầu trị hói, kích thích mọc tóc. Mẹo này xuất hiện nhiều trên các hội nhóm làm đẹp tự nhiên khi tình trạng rụng tóc ngày càng phổ biến.

Thực tế, chiết xuất sen cạn kích thích mọc tóc hay không vẫn chưa có câu trả lời khẳng định từ khoa học. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh chiết xuất đơn lẻ từ sen cạn có thể giúp mọc tóc ở người. Các dữ liệu da liễu hiện tại mới chỉ ghi nhận sen cạn xuất hiện như một thành phần phụ trong một công thức phối hợp nhiều chất [1].

Thành phần dinh dưỡng của cây sen cạn

Cây sen cạn (tên khoa học là Tropaeolum majus L.) thuộc họ Tropaeolaceae, có nguồn gốc từ Nam Mỹ [2]. Dược liệu này chứa nhiều vi chất và hoạt chất sinh học dễ hấp thu [2].

Hoa và các bộ phận khác của sen cạn là nguồn cung cấp dồi dào các nguyên tố vi lượng như kali, phốt pho, canxi, magie, kẽm, đồng và sắt [2]. Tinh dầu và dịch chiết từ hoa, lá của cây có đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm, hạ huyết áp, long đờm và chống oxy hóa mạnh nhờ hàm lượng anthocyanin, polyphenol và vitamin C [2].

Nhờ thành phần hóa thực vật phong phú, sen cạn được ứng dụng trong da liễu vì giúp cải thiện tình trạng của da và tóc [2]. Tuy nhiên, việc cải thiện tình trạng chung của sợi tóc khác hoàn toàn với khả năng điều trị rụng tóc hay kích thích nang tóc mọc trở lại.

Nghiên cứu lâm sàng: Sen cạn chỉ đóng vai trò hỗ trợ

Năm 2020, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược đã đánh giá hiệu quả của một sản phẩm gel bôi dạng mỹ phẩm đối với bệnh rụng tóc từng mảng (Alopecia Areata Celsi) [1].

Nghiên cứu tuyển chọn các đối tượng tham gia và chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm 1 dùng sản phẩm gel bôi TR-PRP plus-Celsi và nhóm 2 dùng giả dược [1]. Mỗi ngày, người tham gia bôi khoảng 2 mL sản phẩm hoặc giả dược lên da đầu, giữ nguyên ít nhất 5 giờ, liên tục trong 3 tháng [1].

Thành phần hoạt tính chính của sản phẩm này bao gồm các peptide phỏng sinh học (copper tripeptide-1, octapeptide-2, oligopeptide-20, acetyl decapeptide-3), các hậu sinh học postbiotic (plantaricin A và bánh ong lên men Lactobacillus kunkei), cùng chiết xuất từ hoa, lá, thân cây sen cạn [1]. Trong công thức này, chiết xuất sen cạn chỉ đóng vai trò cung cấp oxy tại chỗ [1].

Hiệu quả điều trị được đánh giá tại 3 mốc thời gian: ban đầu (T0), sau 2 tháng (T1 - 60 ngày) và sau 3 tháng (T2 - 90 ngày) dựa trên thang đo mức độ rụng tóc SALT (Severity of Alopecia Tool) và tỷ lệ mọc lại tóc theo thang 6 mức độ [1]. Thang SALT chia thành các mức từ S0 (không rụng tóc), S1 (rụng dưới 25%), S2 (25-49%), S3 (50-74%), S4 (75-99%) đến S5 (rụng tóc toàn bộ 100%) [1]. Tỷ lệ mọc lại tóc được tính từ A0 (không đổi hoặc rụng thêm), A1 (mọc lại 1-24%), A2 (25-49%), A3 (50-74%), A4 (75-99%) đến A5 (mọc lại 100%) [1].

Nghiên cứu cho thấy công thức phối hợp này có tác động tích cực đối với tình trạng rụng tóc từng mảng [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là thử nghiệm dùng một phức hợp chứa đồng thời peptide, postbiotic và sen cạn [1]. Do đó, khoa học không thể tách rời để kết luận riêng chiết xuất sen cạn có tác dụng kích thích mọc tóc hay không.

Dữ liệu về tính an toàn của dịch chiết sen cạn

Về mặt độc tính học, dịch chiết nước từ cây sen cạn (Tropaeolum majus) đã được đánh giá an toàn gen trong nghiên cứu công bố năm 2017 [3]. Nghiên cứu tiến hành trên dịch chiết nước ở 3 nồng độ dân gian hay dùng là 1,5%, 7% và 15% [3].

Các thử nghiệm đột biến đảo ở vi khuẩn cho thấy không xuất hiện khuẩn lạc đột biến nào [3]. Khi thử nghiệm trên chuột đực, xét nghiệm sao chổi (comet assay) ghi nhận dịch chiết không gây tổn thương ADN đáng kể ở mọi liều thử nghiệm [3]. Xét nghiệm vi nhân (micronucleus assay) trên chuột cũng không cho thấy sự gia tăng tần suất tạo vi nhân ở bất kỳ liều nào [3].

Nghiên cứu này cung cấp thông số an toàn cho dịch chiết nước của sen cạn qua đường uống hoặc bôi ngoài ở động vật [3]. Tuy nhiên, đây là dữ liệu trên chiết xuất nước đã qua tiêu chuẩn hóa, không đồng nghĩa với việc các dung dịch tự chế bằng cồn tại nhà là an toàn cho da người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sen cạn trị rụng tóc

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng kháng nấm, kháng khuẩn của sen cạn với khả năng trị rụng tóc hói đầu [2]. Rụng tóc do nhiều nguyên nhân phức tạp như di truyền, miễn dịch, nội tiết hoặc cơ học.

Nhiều người tự ngâm lá hoặc hoa sen cạn tươi vào cồn nồng độ cao rồi bôi trực tiếp lên da đầu. Cồn có thể làm khô da đầu nghiêm trọng, phá hủy hàng rào bảo vệ da và gây viêm da tiếp xúc kích ứng. Khi da đầu bị bỏng rát hoặc viêm nhiễm do cồn, nang tóc càng dễ bị tổn thương và rụng nhiều hơn.

Một hiểu lầm khác là tin rằng thảo mộc thiên nhiên hoàn toàn lành tính nên bôi càng nhiều, càng đặc thì tóc mọc càng nhanh. Mọi thảo dược đều chứa hỗn hợp nhiều hợp chất hữu cơ, nếu chưa qua tinh chế và loại bỏ tạp chất, nguy cơ dị ứng da tiếp xúc là rất cao.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng sen cạn?

Người có tiền sử viêm da cơ địa, da đầu nhạy cảm, nhiều gàu hoặc đang bị nấm da đầu không nên tự ý dùng các loại nước lá, cồn sen cạn tự làm. Hàng rào da suy yếu sẽ khiến hóa thực vật lạ dễ gây bùng phát phản ứng kích ứng.

Những người bị rụng tóc bệnh lý như rụng tóc từng mảng thể nặng, rụng tóc sẹo xơ hóa không được dựa vào thảo dược để tự chữa trị. Việc trì hoãn thăm khám da liễu có thể khiến nang tóc bị xơ hóa hoàn toàn, dẫn đến mất tóc vĩnh viễn.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần cẩn trọng. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn của các chế phẩm bôi da đầu chứa sen cạn trên những nhóm đối tượng đặc biệt này.

Gợi ý cách tiếp cận đúng đắn và thực tế

Nếu muốn bổ sung sen cạn vào chế độ chăm sóc, người tiêu dùng chỉ nên dùng các bộ phận hoa, lá của cây như một loại rau ăn kèm hoặc thảo mộc trang trí món ăn theo hướng ẩm thực [2]. Đây là nguồn vi chất tự nhiên cung cấp kẽm, sắt, polyphenol và vitamin C có lợi cho sức khỏe tổng thể [2].

Khi chọn sản phẩm chăm sóc tóc có chứa sen cạn, hãy ưu tiên các sản phẩm mỹ phẩm hoặc serum đã được kiểm định, đăng ký lưu hành rõ ràng [1]. Tránh tuyệt đối việc tự ngâm cồn sen cạn không rõ nồng độ để bôi lên vết rụng tóc.

Nếu gặp tình trạng tóc rụng nhiều bất thường, kéo dài trên vài tuần hoặc rụng thành từng mảng tròn, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được khám soi da đầu. Bác sĩ sẽ xác định đúng nguyên nhân để kê đơn phác đồ chuẩn y khoa thay vì tốn thời gian cho các bài thuốc truyền miệng.

Tóm lại, lời đồn cồn sen cạn bôi ngoài giúp mọc lại tóc là thiếu cơ sở khoa học xác thực. Mặc dù sen cạn chứa nhiều dưỡng chất tốt cho da và tóc [2], hiệu quả điều trị rụng tóc thực tế mới chỉ dừng lại ở vai trò phối hợp trong gel bôi chuyên dụng [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng để bảo vệ nang tóc và da đầu.