Nhiều người thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn tiêu diệt vi khuẩn mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các loài cây bản địa, cây sơn (Rhus succedanea) thu hút sự chú ý nhờ một số thử nghiệm ban đầu về khả năng ức chế vi sinh vật. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của lá sơn đạt đến mức nào khi bước ra khỏi phòng thí nghiệm?

Câu trả lời ngắn gọn: Hoạt tính kháng khuẩn của các bộ phận từ cây sơn hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc nghiên cứu đĩa thạch. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh dịch chiết lá sơn an toàn và hiệu quả để điều trị nhiễm trùng trên người.

Cơ chế tác động: Hợp chất thực vật đối đầu vi khuẩn trong phòng thí nghiệm

Để hiểu lý do các nhà khoa học thử nghiệm lá cây sơn, cần nhìn vào các thành phần hóa học tự nhiên có trong loài thực vật này. Các phân tích dược liệu cho thấy lá cây chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học đa dạng.

Khi phân tích lá của phân loài Rhus succedanea var. Himalaica, các chuyên gia ghi nhận sự hiện diện của carbohydrate, protein, alkaloid, phenol, flavonoid, terpenoid và anthraquinone [1], [2]. Trong đó, hàm lượng alkaloid chiếm khoảng 16% và flavonoid chiếm tới 19% [1], [2].

Trong các đĩa petri, những nhóm chất như flavonoid, phenol hoặc triterpene thường có khả năng làm tổn thương màng tế bào của vi sinh vật hoặc ức chế hoạt động trao đổi chất cơ bản của chúng [3]. Nhờ đó, vi khuẩn thử nghiệm bị kìm hãm sự phát triển trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [3].

Bằng chứng khoa học: Kết quả khả quan trên đĩa thạch

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra hoạt tính kháng khuẩn của dịch chiết từ nốt sần trên lá sơn (Rhus succedanea leaf gall) [3]. Các nhà nghiên cứu đã chuẩn bị dịch chiết cồn methanol và hexane ở ba nồng độ khác nhau: 100, 250 và 500 mcg/ml [3].

Hoạt tính kháng khuẩn được thử nghiệm trên các chủng vi khuẩn phân lập gồm Escherichia coli, Salmonella typhi, Micrococcus luteus và Staphylococcus aureus bằng phương pháp khuếch tán giếng thạch [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol có hoạt tính ức chế mạnh với đường kính vòng ức chế dao động từ 16 ± 2 mm đến 23 ± 1 mm, gần tương đương với kháng sinh đối chứng ciprofloxacin (25 ± 3 mm) [3].

Dịch chiết methanol cho thấy hiệu quả ức chế mạnh nhất đối với vi khuẩn Gram âm, cụ thể là E. coli, so với các chủng vi khuẩn Gram dương [3]. Sàng lọc hóa thực vật của mẫu thử này xác nhận sự có mặt của steroid, triterpene, alkaloid và carbohydrate [3].

Ở một hướng tiếp cận khác vào năm 2018, dịch chiết cây sơn (Rhus succedanea) được đưa vào thử nghiệm lên men trong ống nghiệm mô phỏng dạ cỏ gia súc nhai lại [4]. Thử nghiệm dùng dịch dạ cỏ từ 2 con bò đực ăn khẩu phần chuẩn, ủ với dịch chiết ở các nồng độ từ 0 đến 90 mg/L trong tối đa 72 giờ [4].

Kết quả cho thấy sau 24 giờ ủ, dịch chiết cây sơn làm tăng số lượng các vi khuẩn phân giải cellulose như Fibrobacter succinogenes và Ruminococcus flavefaciens, đồng thời làm giảm số lượng vi sinh vật cổ sinh methane (methanogenic archaea) [4]. Dù đây là nghiên cứu phục vụ lĩnh vực dinh dưỡng động vật, nó cho thấy dịch chiết thực vật này có tác động chọn lọc lên các quần thể vi sinh vật khác nhau trong ống nghiệm [4].

Khoảng cách từ đĩa petri ra thực tế điều trị

Mặc dù các dữ liệu nuôi cấy cho kết quả ấn tượng, khoảng cách giữa đĩa thạch và cơ thể sống là rất lớn. Các thử nghiệm trên mới chỉ diễn ra trong ống nghiệm hoặc bình ủ mô phỏng [3], [4].

Trong đĩa petri, vi khuẩn tiếp xúc trực tiếp với nồng độ đậm đặc của dịch chiết hòa tan trong dung môi [3]. Khi đi vào cơ thể người, các phân tử thuốc phải trải qua quá trình hấp thu qua đường tiêu hóa, chuyển hóa tại gan và chịu sự đào thải liên tục của thận.

Hiện tại, chưa có dữ liệu dược động học nào xác định liệu các hoạt chất từ cây sơn có thể đạt được nồng độ ức chế vi khuẩn trong máu hoặc mô của người bệnh hay không. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu lực hoặc tính an toàn của dịch chiết lá sơn trên bệnh nhân nhiễm trùng.

Hiểu lầm thường gặp: Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên có thể tùy tiện đun sắc uống để thay thế kháng sinh điều trị viêm nhiễm. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Các loài thuộc chi Sơn (Rhus) nói chung và Rhus succedanea nói riêng nổi tiếng có chứa độc chất, điển hình là urushiol hoặc các chất gây viêm da tiếp xúc nghiêm trọng. Việc tự ý thu hái lá hoặc dùng các bộ phận của cây mà không qua quy trình chiết xuất, tinh chế và kiểm nghiệm độc tính có thể dẫn đến dị ứng nặng hoặc ngộ độc nội tạng.

Bên cạnh đó, việc thị trường mua bán thảo dược thô sơ dễ dẫn đến nhầm lẫn hoặc pha trộn tạp chất [1], [2]. Nghiên cứu tiêu chuẩn hóa dược liệu ghi nhận Rhus succedanea thường được buôn bán ở dạng thô và có nguy cơ bị trộn lẫn tạp chất, quản lý kém hoặc bị thay thế bằng các loài thảo dược khác có tác dụng không tương đồng [1], [2].

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng dịch chiết hay lá cây sơn để tự chữa bất kỳ bệnh lý nhiễm trùng nào. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa các biện pháp truyền miệng từ cây sơn:

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tiếp xúc hoặc sử dụng thảo mộc này do thiếu hoàn toàn dữ liệu về độ an toàn.

Những người có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa hoặc nhạy cảm với các loại nhựa cây cần tránh tiếp xúc trực tiếp với lá sơn để phòng ngừa nguy cơ phát ban bùng phát.

Người đang mắc các bệnh lý nhiễm trùng cấp tính (viêm phổi, nhiễm trùng tiết niệu, nhiễm trùng da nặng) cần đến cơ sở y tế để được kê đơn thuốc kháng sinh đã qua kiểm chứng, thay vì dùng các bài thuốc dân gian chưa rõ hiệu quả.

Gợi ý áp dụng thực tế

Dù nghiên cứu bước đầu chỉ ra tiềm năng kháng khuẩn [3], người dân không nên tự ý hái lá, giã nát lấy nước hoặc sắc uống để diệt khuẩn.

Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi các bệnh do vi khuẩn gây ra, nên ưu tiên các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả: rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, ăn chín uống sôi và giữ vệ sinh nơi ở. Khi có dấu hiệu nhiễm khuẩn, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa là bước bắt buộc để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.

Các nghiên cứu về lá sơn hiện chỉ mang ý nghĩa định hướng cho các nhà khoa học trong việc phân lập, sàng lọc phân tử mới [3]. Con đường từ thảo dược thô đến một viên thuốc kháng sinh hoàn chỉnh đòi hỏi nhiều năm nghiên cứu độc tính và thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt.

Lời kết

Các dữ liệu khoa học cho thấy dịch chiết từ cây sơn có hoạt tính ức chế một số chủng vi khuẩn trong phòng thí nghiệm [3]. Tuy nhiên, kết quả trên đĩa petri hoàn toàn không đồng nghĩa với việc loại lá này có thể dùng làm thuốc chữa bệnh trên người. Người bệnh không nên tự ý dùng lá sơn làm bài thuốc kháng khuẩn, và luôn cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế đối với các bệnh lý nhiễm trùng.