Cây sừng trâu (chi Strophanthus, họ La bố ma - Apocynaceae) vốn được biết đến trong dân gian và y học cổ truyền như một nguồn dược liệu chứa các glycoside tim mạnh. Gần đây, nhiều thông tin truyền tai trên mạng xã hội cho rằng chiết xuất từ cây sừng trâu có khả năng "tiêu diệt tế bào ung thư", khiến không ít người bệnh tò mò tìm mua sử dụng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy hoạt tính này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm (in vitro) trên các dòng tế bào nuôi cấy [1]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hiệu quả điều trị ung thư của sừng trâu, trong khi độc tính tim mạch của loài cây này lại rất nguy hiểm [1, 6].

Cây sừng trâu và nhóm hoạt chất cardenolide là gì?

Cây sừng trâu, tên khoa học thuộc chi Strophanthus, là một chi thực vật thuộc họ Apocynaceae [1]. Các bộ phận của cây, đặc biệt là hạt, từ lâu đã nổi tiếng trong y học nhờ chứa hàm lượng cao các hợp chất glycoside tim thuộc nhóm cardenolide [5, 6].

Cardenolide là nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng gắn kết và ức chế bơm natri-kali (Na+/K+-ATPase) trên màng tế bào [1]. Nhờ tác động này, cardenolide kinh điển (như ouabain chiết xuất từ hạt sừng trâu) thường được ứng dụng để điều trị suy tim sung huyết hoặc các rối loạn nhịp tim [1, 6].

Trong họ Apocynaceae, các chi thực vật như Nerium, Thevetia, Cerbera, Apocynum và Strophanthus (sừng trâu) là nguồn cung cấp cardenolide tự nhiên chính [1]. Đến nay, đã có khoảng 109 hợp chất cardenolide được phân lập và xác định cấu trúc từ họ thực vật này [1].

Cơ chế tác động lên tế bào ung thư: Tế bào chết qua con đường nào?

Tại sao một hoạt chất trợ tim lại được nghiên cứu trên tế bào ung thư? Các nhà khoa học phát hiện ra rằng bơm Na+/K+-ATPase không chỉ kiểm soát điện thế màng tế bào tim mà còn đóng vai trò sống còn đối với nhiều dòng tế bào ung thư [1].

Các nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng độc tính mạnh đối với tế bào khối u của cardenolide chủ yếu đến từ việc kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) của tế bào [1]. Quá trình này diễn ra thông qua sự biểu hiện và định vị tế bào khác biệt của các tiểu đơn vị alpha (alpha-subunits) thuộc bơm Na+/K+-ATPase [1].

Khi thụ thể này bị ức chế, cân bằng ion trong tế bào bị đảo lộn, kích hoạt nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào khiến tế bào ung thư ngừng phát triển và tiến tới thoái hóa [1]. Trong số 109 cardenolide được phân lập từ họ Apocynaceae, khoảng 1/4 (khoảng 25%) đã được ghi nhận có khả năng điều hòa sự sống sót và chết đi của tế bào ung thư qua nhiều chuỗi tín hiệu khác nhau [1].

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất sừng trâu và cardenolide?

Mặc dù tiềm năng chống ung thư của cardenolide rất được quan tâm, các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào việc định danh hóa học và thử nghiệm độc tính tế bào trong phòng thí nghiệm.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân tích hồ sơ glycoside tim và lipid trong hạt cây sừng trâu Strophanthus kombe bằng phương pháp HPLC-DAD-MSn và GC-MS [2]. Kết quả phân tích dịch chiết hạt tươi đã ghi nhận hơn 20 hợp chất cardenolide, bao gồm các aglycone như strophanthidin, strophanthidol, periplogenin và acid strophanthidinic mang các gốc đường khác nhau [2]. Nghiên cứu này phát hiện ra 8 loại cardenolide mới chưa từng được mô tả trước đó trên loài sừng trâu này [2]. Phần dầu hạt chủ yếu chứa các acid béo (đặc biệt là acid oleic và acid linoleic) cùng các phytosterol trung gian [2].

Nghiên cứu công bố năm 2022 tiếp tục đi sâu vào thành phần hạt của 11 loài sừng trâu (Strophanthus) bằng kỹ thuật sắc ký UHPLC-MS/MS [3]. Các nhà khoa học đã phát hiện phân bố của 2 saponin chính và khoảng 90 hợp chất saponin chưa từng được báo cáo trước đây [3]. Trên hạt loài Strophanthus gratus, hàm lượng saponin tổng số ước tính lên tới 1% [3]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng các saponin này có thể làm thay đổi khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của các cardenolide sừng trâu vốn rất khó hấp thu, đồng thời tự chúng cũng có hoạt tính sinh học riêng [3].

Ở góc độ hoạt tính kháng tế bào ung thư của các cardenolide tự nhiên họ Apocynaceae, một bài tổng quan năm 2016 xác nhận rằng nhiều hợp chất cardenolide phân lập từ các chi như Strophanthus, Nerium, Thevetia có khả năng gây độc mạnh đối với tế bào u trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, các báo cáo này hoàn toàn là thử nghiệm in vitro trên các đĩa nuôi cấy tế bào, chưa có nghiên cứu can thiệp lâm sàng nào trên bệnh nhân ung thư được tiến hành [1].

Giới hạn cốt lõi: Ống nghiệm rất khác cơ thể người

Điểm mấu chốt mà độc giả cần hiểu rõ là khoảng cách giữa "tiêu diệt tế bào trong ống nghiệm" và "thuốc chữa bệnh trên người" là vô cùng lớn.

Trong phòng thí nghiệm (in vitro), các tế bào ung thư được nuôi cấy đơn lẻ trong đĩa nhựa và tiếp xúc trực tiếp với hoạt chất chiết xuất [1]. Ở điều kiện này, các cardenolide dễ dàng ức chế bơm ion màng tế bào và gây chết tế bào khối u [1].

Tuy nhiên, khi đưa vào cơ thể sống qua đường uống, dược động học của chiết xuất sừng trâu trở nên cực kỳ phức tạp. Các cardenolide sừng trâu vốn là các glycoside tan trong nước và có độ hấp thu qua đường tiêu hóa rất kém [3]. Đồng thời, sự hiện diện của hàm lượng saponin tự nhiên lên tới 1% trong hạt sừng trâu có thể làm biến đổi sinh khả dụng và độ hấp thu của các cardenolide này một cách khó kiểm soát [3].

Đặc biệt, hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng (clinical trials) trên người để đánh giá liều lượng an toàn, hiệu quả kháng khối u hay độc tính của chiết xuất sừng trâu. Do đó, việc suy diễn rằng chiết xuất sừng trâu có thể "chữa ung thư" là một kết luận hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ khoa học.

Hiểu lầm phổ biến và nguy cơ ngộ độc chết người

Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có hại". Đối với cây sừng trâu, quan niệm này có thể dẫn đến hậu quả mất mạng.

Các bộ phận của cây sừng trâu, đặc biệt là hạt, chứa nồng độ glycoside tim cực mạnh [5, 6]. Trong y học, các glycoside tim có khoảng điều trị rất hẹp (narrow therapeutic window), tức là ranh giới giữa liều có tác dụng chữa bệnh và liều gây ngộ độc chết người là rất mong manh. Ngay cả trong điều trị tim mạch, các chế phẩm chứa ouabain đường uống trước đây đã từng bị rút khỏi thị trường ở một số nước châu Âu [3].

Một số người bệnh truyền tai nhau tự làm cao, cồn thuốc hoặc tự sắc hạt, lá cây sừng trâu để uống trị ung thư. Việc sử dụng các chế phẩm tự chế tại nhà từ hạt sừng trâu tiềm ẩn rủi ro khôn lường vì không thể xác định được nồng độ hoạt chất [3]. Khi uống phải liều độc, cardenolide sẽ gây ức chế quá mức bơm Na+/K+-ATPase ở tim, dẫn đến loạn nhịp tim nguy hiểm, ngừng tim và tử vong nhanh chóng [1, 5].

Ai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây sừng trâu?

Do độc tính tim mạch cực kỳ nghiêm trọng, những đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý tìm hái, chế biến hoặc sử dụng chiết xuất sừng trâu:

  • Bệnh nhân ung thư: Tuyệt đối không tự ý dùng sừng trâu để tự điều trị thay thế các phác đồ y khoa chính thống (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị). Việc này không mang lại hiệu quả mà còn gây ngộ độc cấp tính [1].
  • Người có bệnh nền tim mạch: Người bị rối loạn nhịp tim, suy tim, bệnh mạch vành nếu dùng thêm cardenolide từ sừng trâu sẽ đối mặt với nguy cơ quá liều glycoside tim gây tử vong [1, 5].
  • Người đang dùng thuốc điều trị tim mạch: Hoạt chất trong sừng trâu tương tác trực tiếp với các thuốc tim mạch khác, gây độc tính cộng dồn [1].
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào, độc tính tế bào và độc tính tim mạch của cardenolide có thể gây nguy hiểm tới tính mạng [1].

Lời khuyên thực tế và tiếp cận khoa học đúng đắn

Sừng trâu là một cây thuốc quý nhưng đồng thời là một loài thực vật có độc bảng A trong tự nhiên. Đối với người dân, cách ứng xử an toàn và khoa học nhất là:

  • Không tự ý thu hái: Không tự hái lá, vỏ, hoa hay hạt cây sừng trâu để sắc uống, ngâm rượu hay làm thuốc đắp dưới bất kỳ hình thức nào [3].
  • Không mua các sản phẩm trôi nổi: Từ chối các loại thảo dược, bột cây, cồn thuốc tự chế mang nhãn hiệu "sừng trâu kháng ung thư" lưu hành không rõ nguồn gốc trên thị trường [3].
  • Tuân thủ hướng dẫn bác sĩ: Nếu đang mắc bệnh ung thư hoặc bệnh lý tim mạch, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bệnh viện chuyên khoa. Bất kỳ loại thảo dược nào muốn sử dụng hỗ trợ đều phải thông qua sự tư vấn và đồng ý của bác sĩ điều trị.

Tiềm năng kháng ung thư của các cardenolide từ cây sừng trâu hiện chỉ là hướng đi gợi mở cho các nhà hóa dược trong việc tìm kiếm cấu trúc phân tử mới [1, 5]. Người bệnh không nên nhầm lẫn giữa nghiên cứu trong ống nghiệm với thuốc điều trị thực tế, tránh tự biến mình thành nạn nhân của những vụ ngộ độc dược liệu nguy hiểm.