Nhiều người tìm đến các loại thảo dược truyền thống với mong muốn thải độc gan, hạ men gan và phục hồi tổn thương gan sau quá trình dùng thuốc hoặc sử dụng rượu bia. Trong đó, thiên lý hương (chi thực vật Embelia) là thảo mộc thường được nhắc đến nhờ chứa hoạt chất embelin với nhiều tiềm năng sinh học [1, 3]. Tuy nhiên, liệu chiết xuất thiên lý hương có thực sự bảo vệ gan an toàn và hiệu quả trên người hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Hiện nay, bằng chứng về khả năng bảo vệ gan của hoạt chất embelin từ thiên lý hương mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật gặm nhấm [1]. Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác nhận hiệu quả cũng như mức độ an toàn của thảo dược này đối với sức khỏe của gan.

Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Về mặt hóa học, embelin có tên đầy đủ là 2,5-dihydroxy-3-undecyl-1,4-benzoquinone, là một dẫn xuất para-benzoquinone tự nhiên có trong loài Embelia ribes [1, 3]. Dù cơ chế phân tử chính xác vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, các phân tích trong phòng thí nghiệm đã ghi nhận nhiều tác động tích cực của hoạt chất này lên tế bào [1].

Cụ thể, các nghiên cứu cho thấy embelin có khả năng điều hòa các con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng bao gồm Nrf-2/HO-1, MAPK/NF-kappaB, p53 và STAT3 [1]. Việc can thiệp vào các chuỗi phản ứng này giúp điều chỉnh tình trạng mất cân bằng oxy hóa tế bào, phản ứng viêm và hiện tượng tế bào chết theo chương trình (apoptosis) [1]. Nhờ đó, hoạt chất này được kỳ vọng có thể tạo ra màng chắn chống lại các tổn thương gan do độc chất gây ra [1].

Ngoài ra, embelin còn thể hiện tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ trong các mô hình phản ứng viêm thực nghiệm [2]. Khả năng ức chế các tác nhân gây viêm và gốc tự do được xem là một phần lý do giúp hoạt chất này giảm thiểu tổn hại tại các mô sống [2].

Dữ liệu bảo vệ gan: Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu trực tiếp về tác dụng bảo vệ gan của embelin chủ yếu đến từ các nghiên cứu bệnh học trên mô hình động vật gặm nhấm [1]. Tiêu biểu là một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 ghi nhận thí nghiệm của hai tác giả Sreepriya và Bali khi đánh giá tác động của embelin đối với quá trình sinh ung thư gan ở chuột [1].

Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột được gây ung thư biểu mô gan bằng tác nhân khởi phát N-nitrosodiethylamine (DENA) kết hợp chất thúc đẩy phenobarbital (PB) [1]. Chuột thí nghiệm được dùng embelin với liều lượng 170 microM/kg [1]. Kết quả cho thấy embelin có khả năng ngăn ngừa hiện tượng rò rỉ các chỉ dấu sinh học của gan ra ngoài máu, ức chế quá trình peroxy hóa mỡ (lipid peroxidation) và kích hoạt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh [1].

Bên cạnh đó, việc bổ sung embelin ở liều 170 microM/kg trên chuột còn giúp giảm tỷ lệ xuất hiện nốt tăng sản gan (hepatic hyperplastic nodules) và giảm thiểu tình trạng giảm protein máu (hypoproteinemia) do độc chất gây ra [1]. Tác dụng chống oxy hóa của embelin tiếp tục được xác nhận là yếu tố tham gia trực tiếp vào việc bảo vệ chuột khỏi độc tính gan [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu kể trên chỉ là thử nghiệm độc tính và ung thư gan trên chuột cống, chưa phản ánh được cơ chế phức tạp của lá gan con người [1]. Hơn nữa, việc sử dụng đơn chất embelin tinh khiết trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc người dùng tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất thô từ cây thiên lý hương.

Dược động học và rào cản hấp thu trong cơ thể

Một yếu tố quan trọng khi xem xét một hoạt chất bảo vệ gan tiềm năng là cách thức cơ thể hấp thu và chuyển hóa chất đó. Nghiên cứu năm 2019 về đặc tính dược động học của embelin trên chuột đã làm sáng tỏ khả năng hấp thu của chất này [3].

Sau khi cho chuột dùng embelin qua đường uống và tiêm tĩnh mạch, các nhà khoa học đã định lượng nồng độ chất trong huyết tương chuột bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao với đầu dò mảng đi-ốt (HPLC-DAD) [3]. Kết quả cho thấy sinh khả dụng đường uống của embelin trên chuột chỉ đạt mức 30,2 ± 11,9% [3].

Mức sinh khả dụng khiêm tốn này cho thấy một lượng lớn hoạt chất có thể bị đào thải hoặc phân hủy trước khi đi vào tuần hoàn chung và đến được các mô gan [3]. Đây là thách thức lớn đối với việc ứng dụng thực tế, đòi hỏi phải có nhiều nghiên cứu cải thiện công thức bào chế trước khi tính đến việc thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [3].

Bằng chứng còn thiếu và những hiểu lầm phổ biến

Một sai lầm rất phổ biến là đánh đồng kết quả nghiên cứu trên chuột với công dụng thực tế đối với lá gan của con người. Việc embelin giảm tổn thương gan do hóa chất gây ra trên chuột cống không đồng nghĩa với việc thảo dược thiên lý hương có thể điều trị viêm gan, giải độc rượu hay hạ men gan cho người bệnh [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng chiết xuất thiên lý hương có thể thay thế hoàn toàn các thuốc bảo vệ gan đã được phê duyệt. Hiện nay chưa có bất kỳ phác đồ điều trị y khoa chính thống nào sử dụng thiên lý hương để trị bệnh gan, bởi vì chưa hề có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để chứng minh tính hiệu quả và liều dùng an toàn.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên thì không có tác dụng phụ. Trong khi các nghiên cứu cho thấy embelin có nhiều hoạt tính như kháng viêm, kháng khuẩn hay an thần, thì bản chất dược lý của nó cũng đồng thời tạo ra những can thiệp phức tạp lên các hệ cơ quan khác, bao gồm cả thần kinh và hệ miễn dịch [2, 3, 7].

Độc tính và những đối tượng cần thận trọng

Dù các nghiên cứu độc tính cấp tính trên động vật ghi nhận embelin có chỉ số LD50 khá cao (trên 5000 mg/kg), không gây tử vong tức thì ở liều thử nghiệm [5, 7], dữ liệu an toàn lâu dài lại bộc lộ nhiều điểm đáng lo ngại.

Nghiên cứu công bố năm 2023 về độc tính phát triển của embelin từ Embelia schimperi trên chuột mang thai đã chỉ ra những nguy cơ nghiêm trọng [4]:

  • Trên chuột mang thai dùng embelin ở các mức liều 250 mg/kg, 500 mg/kg và 1000 mg/kg, số lượng túi phôi làm tổ giảm rõ rệt và tỷ lệ tiêu phôi (tái hấp thu phôi) sớm tăng cao [4].
  • Chiều dài đầu mông của phôi thai ở nhóm dùng liều cao bị ngắn lại đáng kể, đồng thời lượng thức ăn và khả năng tăng cân của chuột mẹ cũng sụt giảm phụ thuộc theo liều [4].
  • Mô hình dự đoán vi tính (in silico) cho thấy embelin có nguy cơ gây độc cho hệ miễn dịch (immunotoxicity) và có khả năng ức chế men gan chuyển hóa thuốc CYP2D6 [4].

Đồng thời, embelin từ lâu đã được ghi nhận có tác dụng chống thụ thai (antifertility) và chống sinh tinh [3, 8]. Do đó, phụ nữ đang mang thai, người đang có kế hoạch sinh con hoặc phụ nữ cho con bú tuyệt đối không tự ý sử dụng chiết xuất thiên lý hương [4]. Những người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua men CYP2D6 cũng cần thận trọng để tránh tương tác bất lợi [4]. Người có bệnh gan mạn tính hoặc bệnh nền suy giảm miễn dịch phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào [4].

Lời khuyên và cách tiếp cận thực tế

Bảo vệ lá gan là một nhu cầu chính đáng, nhưng việc tìm kiếm các giải pháp chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể đem lại rủi ro sức khỏe không đáng có. Thay vì tự ý tìm mua các loại cao hoặc bột chiết xuất thiên lý hương không rõ nguồn gốc, người tiêu dùng nên tập trung vào các thói quen đã được khoa học chứng minh:

  • Duy trì lối sống lành mạnh bằng cách hạn chế rượu bia, giảm tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa và đường tinh luyện.
  • Uống đủ nước hàng ngày, tăng cường rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ để hỗ trợ hệ tiêu hóa và gan hoạt động trơn tru.
  • Không tự ý dùng đơn chất embelin hay các loại rễ, quả thiên lý hương truyền miệng với mục đích thải độc hay chữa bệnh gan [1, 7].
  • Luôn kiểm tra men gan định kỳ và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật nếu xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng mắt, chán ăn hoặc khi đang điều trị bệnh lý gan [1, 7].

Tóm lại, chiết xuất thiên lý hương và hoạt chất embelin mở ra nhiều hứa hẹn trong các mô hình thử nghiệm tế bào và động vật gặm nhấm [1]. Tuy nhiên, trước khi có các thử nghiệm lâm sàng đạt chuẩn trên người, việc dùng thảo dược này để bảo vệ gan vẫn là hành động thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ không mong muốn.