Cây xui (tên khoa học Antiaris toxicaria, thuộc họ Dâu tằm Moraceae) từ lâu đã nổi tiếng trong dân gian là loài cây chứa chất kịch độc, thường được dùng để tẩm tên bắn [1, 4]. Tuy nhiên, nhiều người tò mò liệu vỏ cây xui có thể dùng làm thuốc kháng viêm hay chống oxy hóa như một số lời đồn đại gần đây hay không.

Câu trả lời trực tiếp là: Hiện tại, các bằng chứng khoa học thực nghiệm chỉ ghi nhận chiết xuất từ cây xui có tác động trên hệ thần kinh [1], cơ tim [2], tế bào khối u [3], và bào chế bệnh thần kinh ngoại biên [4]. Hoàn toàn không có dữ liệu thực nghiệm nào trong các tài liệu hiện có xác nhận chiết xuất vỏ cây xui hay nhóm flavonoid prenyl hóa từ vỏ cây này có tác dụng kháng viêm và chống oxy hóa.

Cơ chế tác động giải thích dễ hiểu

Trong cơ thể, viêm là phản ứng phòng vệ tự nhiên nhằm loại bỏ các tác nhân gây hại và chữa lành mô tổn thương [5]. Quá trình này có sự tham gia của các chất trung gian gây viêm, điển hình như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) hay các gốc tự do oxy hóa [6]. Nhiều hợp chất thực vật như flavonoid, polyphenol thường được kỳ vọng có khả năng ức chế các chất trung gian này nhằm giảm sưng đau [2, 5].

Đối với cây xui (Antiaris toxicaria), các hoạt chất chính được tìm thấy ở vỏ thân lại là các glycoside tim (cardenolide) như antiaroside và malayoside [2]. Về mặt cơ chế, glycoside tim liên kết và ức chế protein màng Na+/K+-ATPase của tế bào [2]. Sự ức chế này làm tăng sức co bóp cơ tim ở liều điều trị, nhưng ở liều độc, chúng gây rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, xuất huyết đường tiêu hóa và dẫn tới tử vong [2]. Do đó, cơ chế chính của vỏ cây xui gắn liền với độc tính tim mạch hơn là cơ chế kháng viêm [2].

Nghiên cứu nói gì về chiết xuất cây xui?

Khi rà soát các nghiên cứu thực nghiệm thực tế trên chiết xuất vỏ và lá của cây xui, các nhà khoa học tập trung vào các hướng tác dụng sinh học khác biệt:

Năm 2013, một nghiên cứu đánh giá tác dụng chống co giật của chiết xuất nước từ vỏ thân cây xui (Antiaris toxicaria) trên động vật gặm nhấm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp trì hoãn thời gian khởi phát và rút ngắn thời gian co giật do hóa chất PTZ và picrotoxin gây ra, thông qua cơ chế tăng cường dẫn truyền thần kinh GABA [1]. Khi sử dụng chất đối kháng flumazenil, tác dụng rút ngắn thời gian co giật (P = 0.0009) và thời gian tiềm tàng cơn co giật (P = 0.0003) của chiết xuất vỏ cây xui bị đảo ngược rõ rệt [1]. Nghiên cứu này chỉ dừng lại ở tác dụng trên hệ thần kinh trung ương ở chuột và không khảo sát hoạt tính kháng viêm [1].

Năm 2011, một nghiên cứu in vitro khảo sát tác dụng trên tim của chiết xuất cồn từ vỏ thân cây xui (Antiaris toxicaria) trên tâm nhĩ cô lập của chuột lang [2]. Nghiên cứu phân lập được 9 cardiac glycoside mới (antiaroside A-I), hợp chất antiarotoxinin A cùng 18 chất đã biết [2]. Đáng chú ý, chất malayoside trong vỏ cây xui có hiệu lực trợ tim và chỉ số an toàn trên tâm nhĩ chuột lang tương đương ouabain, thậm chí cho lực co bóp cơ tim tối đa tốt hơn ouabain ở cơ nhú, đồng thời ức chế dòng bơm natri phụ thuộc nồng độ [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cảnh báo độc tính tim mạch cực lớn của nhóm hợp chất này [2].

Năm 2022, một nghiên cứu in vitro khác phân tích thành phần hóa thực vật và khả năng gây độc tế bào của dịch chiết phân đoạn từ lá cây Antiaris africana trên 4 dòng tế bào ung thư người (THP-1, ASPC-1, SW602, MCF-7) [3]. Chiết xuất cho thấy khả năng gây chết tế bào theo chu trình (apoptosis) phụ thuộc liều, làm chết hơn 50% tế bào ở nồng độ 100 microgam/mL với giá trị EC50 từ 61.3 đến 99.9 microgam/mL [3]. Phân tích hóa học phát hiện este hydroxycinnamate, flavonoid và glycoside tim, nhưng không có dữ liệu nào về việc kiểm tra phản ứng chống viêm [3].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tại Ghana đã phát triển dạng viên nang giải phóng quy ước từ nước sắc vỏ thân cây Antiaris africana nhằm cải thiện độ cồng kềnh và vị đắng cho bệnh nhân tổn thương thần kinh ngoại biên [4]. Các công thức bào chế đều vượt qua các thử nghiệm độ hòa tan, độ rã và độ đồng đều khối lượng [4]. Nghiên cứu này thuần túy về mặt công nghệ bào chế dược phẩm, không ghi nhận thử nghiệm hoạt tính kháng viêm [4].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng

Qua các nghiên cứu đã công bố, lợi ích sinh học tiềm năng của cây xui hiện chỉ giới hạn ở khả năng trợ tim trên mô hình tâm nhĩ cô lập [2], hỗ trợ co giật trên chuột [1], độc tính trên tế bào ung thư [3] và tiềm năng bào chế cho bệnh thần kinh [4].

Giới hạn lớn nhất là hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào trong các dữ liệu nêu trên chứng minh chiết xuất vỏ cây xui giúp kháng viêm hay chống oxy hóa. Ngược lại, hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa thực tế được chứng minh ở các loài cây khác như Terminalia tomentosa [5], Sclerocarya birrea [7], Alnus glutinosa [6] hoặc Erythrina senegalensis [8]. Chẳng hạn, chiết xuất vỏ cây Terminalia tomentosa làm giảm phù chân và túi khí ở liều 500 mg/kg trên chuột [5]; vỏ cây Alnus glutinosa quét gốc tự do và hạ TNF-alpha trên tế bào HL-60 [6]; vỏ cây Sclerocarya birrea giảm phù chân chuột ở liều 500 mg/kg [7]; và vỏ cây Erythrina senegalensis thể hiện tác dụng giảm đau, kháng viêm trên mô hình phù chân do albumin [8]. Việc nhầm lẫn công dụng kháng viêm từ các cây này sang cây xui là hoàn toàn sai lệch.

Hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên nào chứa flavonoid cũng kháng viêm an toàn". Mặc dù cây họ dâu tằm có chứa các nhóm hợp chất phenolic hoặc flavonoid [3], vỏ cây xui lại chứa nồng độ cao các glycoside tim cực độc [2].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là tin vào các bài thuốc truyền miệng tự sắc nước vỏ cây xui để trị sưng khớp, đau nhức. Glycoside tim trong cây xui ức chế bơm Na+/K+-ATPase, có thể gây nôn mửa, xuất huyết tiêu hóa, loạn nhịp tim và ngừng tim nhanh chóng khi dùng không đúng cách [2]. Việc tự ý sử dụng dịch chiết từ loài cây này có thể dẫn đến ngộ độc chết người trước khi kịp thấy bất kỳ tác dụng chữa bệnh nào [2].

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều cần thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng các bộ phận của cây xui khi chưa có chỉ định hoặc chế phẩm được chuẩn hóa từ cơ quan y tế [2].

Đặc biệt, người có tiền sử bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng thuốc trợ tim không được tiếp xúc hay uống dịch chiết từ cây xui, do nguy cơ tương tác thuốc và làm bùng phát cơn loạn nhịp tim đe dọa tính mạng [2]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền tiêu hóa cũng là những đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao [2]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn nào cho các nhóm đối tượng nhạy cảm này trên vỏ cây xui.

Cách áp dụng thực tế

Đối với vỏ cây xui, người dân không được tự ý thu hái, ngâm rượu, sắc uống hay đắp ngoài da để chữa viêm nhiễm. Do chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận liều dùng an toàn hay công dụng kháng viêm, mọi hành vi tự chế biến đều tiềm ẩn nguy cơ tử vong [2].

Nếu đang tìm kiếm các giải pháp kháng viêm, chống oxy hóa an toàn, người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và tham khảo ý kiến bác sĩ để sử dụng các loại thuốc hoặc dược liệu đã được chứng minh an toàn [2, 3, 5]. Khi gặp các triệu chứng viêm khớp, đau nhức mạn tính, người dân nên đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ. Khi có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

Lời khuyên cân bằng

Cây xui là một dược liệu có độc tính tim mạch rất cao bên cạnh một số tiềm năng nghiên cứu về thần kinh [1, 4]. Hiện tại, khoa học chưa có bằng chứng xác thực về khả năng kháng viêm từ vỏ cây xui. Người dân cần tỉnh táo trước các lời đồn đoán chưa được kiểm chứng, không tự ý dùng thảo dược có chứa độc chất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.