Nhiều người truyền tai nhau dùng các loại thảo mộc mọc hoang để giải độc gan sau các bữa tiệc rượu bia. Vỏ cây cóc rừng (danh pháp khoa học: Spondias pinnata) là một trong những dược liệu dân gian được đồn đoán mang lại công dụng mát gan, bảo vệ tế bào gan. Tuy nhiên, liệu loại vỏ cây này có thực sự thần kỳ như lời đồn hay chỉ là kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất vỏ cóc rừng bước đầu cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh và giảm tổn thương gan trong các nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và ống nghiệm [1], [2]. Dẫu vậy, đây mới chỉ là bằng chứng bước đầu trên mô hình chuột thí nghiệm; hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn [3].

Cơ chế tác động: Vỏ cóc rừng chống lại tổn thương gan ra sao?

Khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều rượu cồn hoặc chịu tác động từ hóa chất độc hại, gan sẽ bị quá tải. Quá trình chuyển hóa cồn tạo ra hàng loạt gốc tự do, gây nên tình trạng mất cân bằng oxy hóa (oxidative stress) [1]. Các gốc tự do này tấn công màng tế bào gan, gây peroxy hóa lipid và làm tổn thương vật liệu di truyền DNA [1], [4]. Khi màng tế bào gan bị phá vỡ, các men gan đặc trưng như ALT, AST sẽ rò rỉ ra ngoài và tăng vọt trong máu [1].

Các hợp chất sinh học trong chiết xuất vỏ cóc rừng hoạt động như những chất dọn dẹp gốc tự do [2]. Khi được bổ sung vào cơ thể chuột nhiễm độc, dịch chiết giúp nâng cao hoạt lực của hệ thống enzyme chống oxy hóa nội sinh [1]. Nhờ đó, quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào bị chặn đứng, tính toàn vẹn của tế bào gan được duy trì và hạn chế tổn thương cấu trúc DNA bên trong mô gan [1].

Dược chất thực vật quý giá trong chiết xuất cóc rừng

Chiết xuất từ chi Spondias, đặc biệt là loài cóc rừng (Spondias pinnata), chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học cao [3], [4]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra sự hiện diện của nhóm phenolic, flavonoid, carotenoid, quercetin, axit ellagic và axit chlorogenic [3]. Những hoạt chất này chịu trách nhiệm cho các đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan đã được ghi nhận [3], [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành định lượng các nhóm chất này trong dịch chiết vỏ thân cây cóc rừng bằng dung môi methanol 70% [2]. Kết quả cho thấy trong 100 mg dịch chiết chứa hàm lượng phenolic tương đương 91,47 ± 0,004 mg/ml axit gallic và hàm lượng flavonoid tương đương 350,5 ± 0,004 mg/ml quercetin [2]. Hàm lượng phenolic và flavonoid dồi dào chính là cơ sở tạo nên năng lực dập tắt gốc tự do của thảo dược này [2].

Khả năng dọn sạch gốc tự do trong ống nghiệm

Cũng trong nghiên cứu năm 2008, khả năng chống oxy hóa tổng thể của dịch chiết vỏ thân cóc rừng được xác định với chỉ số TEAC (khả năng chống oxy hóa tương đương Trolox) đạt 0,78 ± 0,02 [2]. Hoạt tính dọn dẹp gốc tự do được kiểm tra qua nhiều chỉ số ức chế nồng độ 50% (IC50), trong đó nồng độ càng thấp thể hiện hoạt tính càng mạnh [2].

Dịch chiết vỏ thân cây có khả năng loại bỏ nhiều loại gốc tự do nguy hại với các mức IC50 cụ thể:

  • Gốc hydroxyl: 112,18 ± 3,27 mcg/ml [2].
  • Gốc anion superoxide: 13,46 ± 0,66 mcg/ml [2].
  • Gốc nitric oxide: 24,48 ± 2,31 mcg/ml [2].
  • Hydrogen peroxide: 44,74 ± 25,61 mg/ml [2].
  • Peroxynitrite: 716,32 ± 32,25 mcg/ml [2].
  • Singlet oxygen: 58,07 ± 5,36 mcg/ml [2].
  • Axit hypochlorous: 127,99 ± 6,26 mcg/ml [2].

Bên cạnh đó, dịch chiết còn thể hiện khả năng tạo phức chelat với ion sắt mạnh mẽ với IC50 đạt 66,54 ± 0,84 mcg/ml, đồng thời lực khử của dịch chiết tăng dần theo hàm lượng sử dụng [2]. Khả năng khóa các ion kim loại tự do giúp ngăn ngừa các phản ứng dây chuyền sinh ra gốc độc hại trong môi trường tế bào [2].

Bằng chứng bảo vệ gan trên mô hình chuột thí nghiệm

Nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống trắng dòng Wistar đã làm sáng tỏ khả năng ngăn ngừa tổn thương gan do cồn của vỏ cóc rừng [1]. Trong thử nghiệm này, chuột được chia thành nhiều nhóm: Nhóm I dùng 1 mL/kg carboxymethyl cellulose 0,3%; Nhóm II đối chứng nhiễm độc nhận 12 mL/kg cồn 50% liên tục trong 8 ngày [1].

Các nhóm can thiệp (Nhóm III đến VII) được cho uống dịch chiết vỏ cóc rừng với liều 400 mg/kg theo các dung môi phân đoạn khác nhau (ete dầu hỏa, chloroform, acetone, ethanol) hoặc đối chứng dương bằng silymarin liều 100 mg/kg [1]. Các chất này được cho uống trước 2 giờ, sau đó chuột mới được uống 12 mL/kg cồn 50% mỗi ngày, kéo dài liên tục 8 ngày [1]. Sau 6 giờ kể từ liều cuối cùng, chuột được lấy mẫu máu và phân tích mô học [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết chiết bằng acetone (AE) và ethanol (EE) đã đảo ngược đáng kể tổn thương do cồn gây ra theo mức độ phụ thuộc vào liều (p < 0,05 đến 0,01) [1]:

  • Ngăn chặn tình trạng gia tăng nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh [1].
  • Ức chế sự gia tăng của alkaline phosphatase, lactate dehydrogenase, cholesterol, bilirubin và malondialdehyde (dấu ấn sinh học của peroxy hóa lipid) [1].
  • Khôi phục nồng độ các chất và enzyme chống oxy hóa nội sinh bị cồn làm suy giảm, bao gồm glutathione dạng khử (GSH), catalase, superoxide dismutase (SOD) và duy trì albumin huyết thanh [1].
  • Làm giảm tình trạng đứt gãy DNA mô gan do cồn gây ra, điều này được củng cố bằng các quan sát cấu trúc mô bệnh học [1].

Dù mang lại kết quả phục hồi tốt, tiềm năng bảo vệ gan của dịch chiết vỏ cóc rừng trong nghiên cứu này vẫn thấp hơn hoạt chất đối chứng chuẩn là silymarin liều 100 mg/kg [1].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu cho thấy vỏ cây cóc rừng có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ giảm bớt áp lực oxy hóa lên các tế bào mô gan [1], [2]. Đây là nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu chất chống oxy hóa phenolic và flavonoid có thể ứng dụng trong dược phẩm tương lai [3], [2], [4].

Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và ứng dụng thực tiễn là rất lớn [3]. Hiện nay, các tài liệu khoa học về việc sử dụng phụ phẩm của loài Spondias pinnata vẫn còn hạn chế và trên thị trường gần như chưa có sản phẩm thương mại hoàn chỉnh nào từ loài cây này [3]. Toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở chuột Wistar hoặc thử nghiệm invitro trong phòng thí nghiệm; chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng giai đoạn nào trên người [1], [3], [2]. Do đó, chưa thể khẳng định chiết xuất vỏ cóc rừng có thể "bảo vệ gan" hoặc điều trị tổn thương gan trên cơ thể người [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu giải độc gan

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem dịch chiết thảo dược như "tấm khiên" thần kỳ cho phép uống bia rượu thoải mái. Nhiều người lầm tưởng uống nước sắc vỏ cây trước khi nhậu sẽ không lo hại gan. Nghiên cứu trên động vật chỉ ra rằng dịch chiết vỏ cóc rừng hạn chế bớt mức độ tổn hại do cồn nhưng không thể triệt tiêu hoàn toàn độc tính, và hiệu quả của nó vẫn kém hơn silymarin [1].

Một sai lầm nguy hại khác là tự ý thu hái vỏ cây hoang dã để đun sắc uống đậm đặc. Việc sắc nấu thủ công không thể chiết xuất chính xác các phân đoạn hữu hiệu như phân đoạn ethanol hay acetone trong nghiên cứu [1]. Ngược lại, người dùng có nguy cơ hấp thu phải nấm mốc, bụi bẩn, kim loại nặng hoặc các độc tố tự nhiên khác chưa được tinh chế, gây thêm gánh nặng lọc thải cho lá gan vốn đang tổn thương.

Ai nên thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu về hồ sơ độc tính dài hạn và tính an toàn trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng vỏ cóc rừng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bằng chứng an toàn cho thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người đã mắc bệnh gan mạn tính: Bệnh nhân xơ gan, viêm gan B, C hoặc suy gan không nên dùng các bài thuốc truyền miệng vì chức năng chuyển hóa gan đã suy yếu trầm trọng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Các chất chống oxy hóa liều cao và hợp chất phenolic tự nhiên có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu.
  • Người có tiền sử dị ứng thực vật hoặc viêm loét dạ dày tiến triển.

Nếu đang có bệnh nền hoặc muốn dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ gan nào, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.

Áp dụng thực tế như thế nào để giữ lá gan khỏe mạnh?

Thay vì săn tìm vỏ cóc rừng chưa được kiểm chứng lâm sàng, người dân nên tiếp cận các giải pháp bảo vệ gan đã được khoa học xác thực.

Trong đời sống, quả cóc cùng chi Spondias là loại trái cây ăn uống thông thường, cung cấp một số chất chống oxy hóa tự nhiên qua đường tiêu hóa [3]. Tuy nhiên, đối với vỏ thân cây cóc rừng, người dân không nên tự ý tìm mua hay sắc uống tại nhà để giải độc rượu bia [3].

Cách chăm sóc gan thực tế và an toàn nhất là giảm thiểu tác nhân gây độc bằng cách hạn chế tối đa bia rượu, tránh lạm dụng các loại thuốc giảm đau hạ sốt bừa bãi. Hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu rau xanh, trái cây tươi nhằm cung cấp chất chống oxy hóa nội sinh, uống đủ nước mỗi ngày và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Khi phát hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, chán ăn, người dân cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm chức năng gan thay vì tự chữa bằng thảo mộc truyền miệng.

Tóm lại, lời đồn về tác dụng bảo vệ gan của vỏ cóc rừng bắt nguồn từ các nghiên cứu tiền lâm sàng có thật trên động vật và ống nghiệm [1], [2]. Mặc dù dịch chiết cho thấy khả năng chống oxy hóa và giảm tăng men gan trên chuột, khoa học hiện vẫn thiếu các thử nghiệm trên người để chứng minh hiệu quả [1], [3]. Người dân không nên vội vã dùng vỏ cóc rừng thay thế các chỉ định y khoa hay xem đó là phao cứu sinh để lạm dụng rượu bia.