Chiết xuất vỏ rễ thôi chanh có chống viêm thật không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng hoặc thảo dược tự nhiên để trị các chứng đau nhức xương khớp mạn tính. Trong đó, rễ và vỏ rễ cây thôi chanh (danh pháp khoa học: Alangium chinense) từ lâu đã được xem như vị thuốc chữa bệnh phong thấp, đau nhức [3, 6, 8]. Điều này khiến không ít người đặt niềm tin rằng đây là liệu pháp giảm viêm an toàn, không có tác dụng phụ.

Thực tế, nghiên cứu hiện đại cho thấy các hợp chất chiết xuất từ thôi chanh thực sự sở hữu hoạt tính chống viêm mạnh mẽ trong phòng thí nghiệm [1, 2, 6]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và động vật, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1, 2, 3, 6]. Đáng lo ngại hơn, thảo dược này còn tiềm ẩn độc tính gây hại cho tế bào gan ^[1].

Cơ chế tác động chống viêm của dược liệu

Để hiểu được tác động chống viêm, cần nhìn vào cách các hoạt chất can thiệp vào chuỗi phản ứng sinh học của cơ thể. Quá trình viêm thường kích thích giải phóng các chất trung gian gây sưng, đau và tổn thương mô, điển hình như nitric oxide (NO), prostaglandin (PGE2) và các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 [1, 3].

Bên cạnh đó, enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) đóng vai trò then chốt trong việc tổng hợp các chất gây phản ứng viêm và đau tại khớp [2, 3, 6]. Các phân tích sinh hóa chỉ ra rằng chiết xuất rễ thôi chanh chứa nhiều nhóm hoạt chất quý như phenolic glycoside, terpenoid và ellagic acid [1, 2, 6]. Những hợp chất này can thiệp trực tiếp để ngăn chặn quá trình sản sinh cytokine, ức chế hoạt động của enzym COX-2 và can thiệp vào các con đường dẫn truyền tín hiệu nội bào như JAK3-STAT3 [1, 2, 3, 6].

Bằng chứng chống viêm từ thử nghiệm tế bào

Ở cấp độ tế bào (in vitro), các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất từ rễ và rễ sợi của cây thôi chanh để kiểm tra khả năng dập tắt phản ứng viêm.

Năm 2022, một nghiên cứu đã phân lập được hợp chất phenolic glycoside mới là chinenside A (1), chinenionside A (2) cùng 12 hợp chất đã biết từ rễ thôi chanh ^[2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 bị kích hoạt viêm bởi lipopolysaccharide cho thấy các chất 1, 9 và 10 có khả năng ức chế mạnh sự sản sinh NO, PGE2, TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 ^[2]. Đáng chú ý, hợp chất số 1 ở nồng độ 50 micromol/L cho hiệu quả chống viêm mạnh hơn chất đối chứng Triptolide ở nồng độ 20 nmol/L ^[2].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu khác tập trung vào nhóm terpenoid từ rễ sợi của cây thôi chanh ^[3]. Nhóm tác giả đã phân lập được một sesquiterpene mới là 1-carbonyl-2,8-dihydroxy-11-oxabicyclo [4,4,1] germacra-2(3),4(5),6(7),8(9)-tetraene (chất 1) cùng bốn hợp chất đã biết khác (2-5) ^[3]. Khi đánh giá khả năng ức chế enzym gây viêm COX-2, chất 1 đạt nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 20,43 +- 4,72 micromol/L ^[3]. Các chất từ 2 đến 5 cũng thể hiện khả năng ức chế COX-2 tốt với IC50 lần lượt là 49,19 +- 0,76; 23,29 +- 0,99; 47,78 +- 1,33 và 44,44 +- 0,12 micromol/L ^[3].

Bước sang năm 2023, nghiên cứu khảo sát các chất ức chế COX-2 từ rễ sợi thôi chanh tiếp tục phân lập 25 hợp chất ^[4]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận các hợp chất 1-4, 13-14 và 16-18 ức chế tốt enzym COX-2, trong đó hoạt lực của các chất 1, 13, 14 và 17 thậm chí còn vượt trội hơn cả thuốc đối chứng celecoxib ^[4]. Kỹ thuật mô phỏng gắn kết phân tử chỉ ra nhóm ellagic acid (gồm các chất 13, 17, 18) đóng vai trò then chốt trong việc khóa hoạt động của enzym gây viêm này ^[4]. Ngoài ra, một nghiên cứu vào năm 2013 phân lập các alcaloid và sesquiterpene từ rễ cây cũng phát hiện hợp chất 5b có hoạt tính ức chế yếu tố viêm ở tế bào vi mô đệm (microglia) với IC50 đạt 6,7 micromol/L ^[5].

Hiệu quả cải thiện viêm khớp trên mô hình động vật

Không chỉ dừng lại ở đĩa thí nghiệm, tác dụng chống viêm và bảo vệ sụn khớp của thôi chanh đã được đánh giá trực tiếp trên mô hình động vật (in vivo).

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã sử dụng chuột cống bị gây viêm khớp dạng thấp nhân tạo bằng CII/IFA để kiểm tra chiết xuất ethyl acetate từ cây thôi chanh (ACEE) ^[6]. Chuột được chia nhóm để uống ACEE hoặc thuốc đối chứng glycoside lôi công đằng (tripterygium glycosides - GTW), sau đó theo dõi điểm số viêm khớp, định lượng các chất trung gian gây viêm trong huyết thanh và kiểm tra mô bệnh học ^[6].

Kết quả thu được rất khả quan: chiết xuất ACEE giúp làm giảm đáng kể tình trạng sưng phù khớp, ngăn ngừa hiện tượng bong tróc và hoại tử tế bào tại các mô khớp của chuột bệnh ^[6]. Đồng thời, chiết xuất này làm suy giảm nồng độ các yếu tố tiền viêm trong huyết thanh như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, PGE2 và TGF-beta ^[6]. Phân tích protein sâu hơn cho thấy ACEE tác động làm giảm quá trình tự thực bào thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu JAK3-STAT3 (làm giảm JAK3, p-JAK3, STAT3, iNOS, RANKL) và con đường COX-2 (làm giảm COX-2, TNF-alpha, IL-6, IL-1beta, 5-LOX), đồng thời ức chế chuỗi tự thực LC3-I, LC3-II, p62, mTOR ^[6]. Đáng chú ý, chiết xuất thể hiện tính chọn lọc cao khi hầu như không làm thay đổi biểu hiện của các enzym COX-1, JAK1, JAK2 hay TyK2 ^[6].

Lợi ích thực sự và khoảng trống bằng chứng hiện hành

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, không thể phủ nhận chiết xuất rễ thôi chanh chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng dược lý rất cao [1, 2, 3, 6]. Cơ chế chống viêm của thảo dược này diễn ra đa tầng, vừa đánh trúng enzym đích COX-2 tương tự một số loại thuốc kháng viêm không steroid, vừa ức chế sự bùng phát của các cytokine gây hại cho khớp [2, 3, 6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố trên cơ thể người bệnh. Toàn bộ hiệu quả điều trị mới chỉ được ghi nhận trên tế bào chuột RAW264.7 hoặc mô hình viêm khớp nhân tạo ở chuột cống [1, 3]. Động vật và tế bào trong ống nghiệm có môi trường chuyển hóa khác xa với hệ sinh lý phức tạp của con người. Do đó, việc tự ý suy diễn từ kết quả phòng thí nghiệm sang tác dụng điều trị trên người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn rủi ro lớn.

Những hiểu lầm thường gặp của người dùng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược tự nhiên là lành tính, có thể uống thay thế thuốc tây". Nhiều người bệnh viêm khớp vì sợ tác dụng phụ của thuốc kháng viêm tây y nên tự ý tìm mua vỏ rễ thôi chanh về sắc uống vô tội vạ. Đây là hành động hết sức nguy hiểm bởi liều lượng an toàn trên người chưa từng được nghiên cứu xác lập.

Một sai lầm khác là đánh đồng công dụng giữa các loài thực vật có tên gọi tương tự. Điển hình như loài kỷ tử Đài Loan (Lycium chinense), một nghiên cứu năm 1997 cho thấy các chiết xuất từ rễ, thân và quả của cây này giúp kháng phù chân chuột và bảo vệ gan do chứa chất chống oxy hóa ^[7]. Tuy nhiên, đây là loài cây hoàn toàn khác với cây thôi chanh (Alangium chinense), người dùng tuyệt đối không nhầm lẫn dược tính giữa hai loài để tự điều trị.

Cảnh báo độc tính: Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mặc dù có hoạt tính chống viêm, cây thôi chanh từ lâu đã được ghi nhận là một loài dược liệu có độc tính ^[1]. Một nghiên cứu toàn diện vào năm 2024 đã đánh giá độc tính trên gan của thôi chanh bằng cách chia chuột thành 13 nhóm, cho uống dịch chiết nước và cồn từ rễ, rễ sợi ở các mức liều thấp - trung bình - cao liên tục trong 14 ngày ^[1].

Kết quả xét nghiệm cho thấy dịch chiết thôi chanh làm tăng rõ rệt men gan AST và ALT trong huyết thanh chuột ^[1]. Phân tích bệnh học mô cho thấy các bộ phận và dạng chiết xuất khác nhau của cây đều gây ra những mức độ tổn thương gan khác nhau ^[1].

Do đó, những đối tượng sau cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng:

• Người có tiền sử viêm gan, xơ gan, suy giảm chức năng gan hoặc men gan cao ^[1].
• Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ (nhóm chưa từng có dữ liệu an toàn khoa học).
• Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc có độc tính trên gan.
• Người mắc bệnh khớp mạn tính tuyệt đối không tự mua rễ cây về ngâm rượu hay sắc uống thay thế phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý áp dụng và lời khuyên an toàn

Hiện tại, khoa học chưa có dữ liệu chuẩn mực về liều lượng an toàn, thời điểm dùng, cách chế biến hay cách kết hợp thôi chanh dùng trong ăn uống hoặc điều trị trên người. Vì vậy, người dân không nên tự ý tìm kiếm vỏ hay rễ thảo dược này để tự sử dụng tại nhà.

Đối với người bệnh phong thấp hay đau nhức xương khớp, giải pháp khoa học nhất là đi khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để xác định nguyên nhân và tiếp nhận phác đồ điều trị chính thống. Khi có nguyện vọng phối hợp y học cổ truyền, bệnh nhân bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, tuyệt đối không tin theo các bài thuốc truyền miệng để tránh nguy cơ ngộ độc và tổn thương gan đáng tiếc ^[1].

Tóm lại, chiết xuất vỏ và rễ cây thôi chanh thực sự chứa các hoạt chất có khả năng chống viêm rất mạnh trong điều kiện phòng thí nghiệm và trên động vật [1, 2, 3]. Dẫu vậy, khoảng trống thử nghiệm trên người cùng nguy cơ tổn thương gan rõ rệt đòi hỏi một thái độ hết sức thận trọng ^[1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời đồn thổi để bảo vệ sức khỏe của bản thân một cách khoa học.