Chiết xuất vỏ và lá ô môi: Khả năng hạ đường huyết dừng ở mức nào?

Băn khoăn về bài thuốc hạ đường huyết từ cây ô môi

Cây ô môi từ lâu đã quen thuộc với người dân vùng sông nước Nam Bộ, thường được biết đến như một món ăn vặt tuổi thơ hoặc dùng để ngâm rượu nhuận tràng. Gần đây, nhiều thông tin truyền miệng lan truyền rằng uống nước sắc từ lá hoặc vỏ cây ô môi có thể hạ đường huyết nhanh chóng và điều trị dứt điểm bệnh đái tháo đường. Điều này khiến không ít bệnh nhân tiểu đường tìm mua vỏ cây, lá cây khô về đun uống hàng ngày thay thuốc.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ cây ô môi thực sự có ghi nhận hoạt tính hạ glucose máu. Tuy nhiên, toàn bộ các dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt trong phòng thí nghiệm. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu lực, tính an toàn hay liều dùng điều trị.

Tiềm năng hạ đường huyết từ ô môi: Nghiên cứu khoa học nói gì?

Cây ô môi có tên khoa học là Cassia grandis, thuộc phân họ Vang của họ Đậu. Trong y học dân gian ở một số quốc gia, phần thịt quả và các bộ phận khác của cây từng được dùng để hỗ trợ tiêu hóa, trị thiếu máu và giảm đường huyết ^[1]. Để làm rõ kinh nghiệm dân gian này, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách các hoạt chất và thử nghiệm trên mô hình động vật mắc bệnh tiểu đường ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá tiềm năng chống đái tháo đường của dịch chiết nước và dịch chiết cồn từ cây ô môi (Cassia grandis) trên mô hình chuột cống trắng ^[2]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm dung nạp glucose trên cả chuột bình thường lẫn chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai dạng chiết xuất cồn và nước đều giúp hạ mức đường huyết về ngưỡng bình thường trong nghiệm pháp dung nạp glucose ^[2].

Ở nhóm chuột cống bị đái tháo đường do alloxan, mức giảm glucose máu đạt tối đa sau 3 giờ uống chiết xuất với liều 150 mg/kg thể trọng ^[2]. Mức độ bảo vệ, kiểm soát đường huyết của chiết xuất nước đạt 32,72% và chiết xuất cồn đạt 46,42% ^[2]. Đáng chú ý, khi điều trị dài ngày trên chuột bị tiểu đường, vào ngày thứ 10, cả hai loại chiết xuất đều thể hiện hiệu quả giảm đường huyết, giảm mỡ máu cholesterol và triglyceride ở mức tương đương với thuốc điều trị chuẩn glibenclamide ^[2].

Chiết xuất quả ô môi và thử nghiệm độc tính trên động vật

Năm 2018, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá chiết xuất thu nhận từ phần cơm quả ô môi bằng dung môi cồn hydroalcoholic 70% trên chuột cống trắng Sprague Dawley ^[1]. Chuột trong nghiên cứu được gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan để kiểm tra tác dụng hạ đường huyết, đồng thời chuột khỏe mạnh được dùng để đánh giá độc tính cấp tính và bán trường diễn đường uống ^[1].

Phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất quả ô môi chứa nhiều hợp chất tự nhiên gồm alkaloid, flavonoid, tannin, saponin, triterpene, axit amin tự do và 38 hợp chất bay hơi, trong đó linalool chiếm tỷ lệ cao nhất với 1,66% ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột cống đái tháo đường, chiết xuất thể hiện tác dụng làm giảm glucose máu rõ rệt ^[1]. Ở mức liều 200 mg/kg thể trọng, hiệu quả hạ đường huyết của dịch chiết quả ô môi không có sự khác biệt mang tính thống kê so với nhóm đối chứng dùng thuốc glibenclamide ở liều 25 mg/kg ^[1].

Về mặt an toàn trên động vật, thử nghiệm độc tính cấp cho thấy liều gây chết một nửa (LD50) đường uống của chiết xuất này vượt mức 2000 mg/kg thể trọng ^[1]. Thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày với liều uống liên tục 1000 mg/kg thể trọng trên chuột cống ghi nhận các chỉ số sinh hóa và huyết học hoàn toàn bình thường ^[1]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đây chỉ là kết quả an toàn trên loài gặm nhấm và không thể suy diễn nguyên vẹn sang người ^[1].

Đột phá công nghệ hạt nano từ chiết xuất ô môi

Cũng trong năm 2018, các nhà khoa học đã tiến thêm một bước khi phát triển hệ phân tán nano chứa chiết xuất ô môi (Cassia grandis nanodispersion - CgND) nhằm tối ưu hóa khả năng hấp thu và hoạt tính sinh học ^[3]. Chế phẩm nano này được theo dõi độ ổn định trong suốt 1 năm ở điều kiện bảo quản thực tế và cho thấy khả năng giải phóng 100% chiết xuất sau 120 phút trong môi trường dịch ruột mô phỏng ở cả hai mức pH 6,5 và pH 7,4 ^[3].

Thử nghiệm in vivo trên mô hình chuột nhắt bị tiểu đường do alloxan cho thấy hạt nano ô môi mang lại hiệu quả hạ đường huyết vượt trội ^[3]. Chỉ với mức liều rất nhỏ là 10 mg/kg thể trọng, hiệu quả hạ glucose máu của hệ phân tán nano này đã tương đương với thuốc chuẩn glibenclamide dùng ở liều 25 mg/kg ^[3]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào trên dòng tế bào người MRC-5 bằng phương pháp đo Alamar blue, hệ nano ô môi không gây độc cho tế bào ^[3].

Tuy chế phẩm nano này cho thấy tiềm năng to lớn trong việc mở ra hướng phát triển dược phẩm mới điều trị bệnh tiểu đường týp 2 và biến chứng béo phì, các tác giả khẳng định đây mới chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột nhắt và ống nghiệm ^[3]. Con đường từ hạt nano trong phòng thí nghiệm đến một viên thuốc hoàn chỉnh trên người bệnh còn đòi hỏi nhiều giai đoạn kiểm định phức tạp ^[3].

Dữ liệu từ chiết xuất lá của các loài họ hàng gần

Nhiều người dân thường truyền tai nhau cách hái lá ô môi nấu nước uống thay vì dùng quả. Hiện nay, các nghiên cứu chuyên sâu về riêng bộ phận lá của cây ô môi (Cassia grandis) vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu chiết xuất lá được ghi nhận trên các loài cây họ hàng rất gần trong cùng phân chi, điển hình như cây ô môi hồng (Cassia javanica) ^[4].

Năm 2012, một nghiên cứu trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin (STZ) đã khảo sát tác dụng hạ đường huyết của bột lá khô cây Cassia javanica ^[4]. Nghiên cứu sử dụng liều đơn và liều lặp lại 0,5 g/kg thể trọng mỗi ngày trong vòng 10 ngày đường uống ^[4]. Kết quả phân tích hóa thực vật sơ bộ cho thấy trong lá cây có chứa các hợp chất có hoạt tính chống tiểu đường ^[4].

Trong thử nghiệm bán cấp kéo dài 10 ngày, bột lá của loài cây này đã giúp làm giảm 37,62% mức đường huyết của chuột cống mắc bệnh tiểu đường ^[4]. Mặc dù mức giảm này thấp hơn so với nhóm dùng thuốc đối chứng glibenclamide liều 0,01 g/kg/ngày (vốn làm giảm 63,51% đường huyết), đây vẫn là một mức giảm có ý nghĩa thống kê trên động vật ^[4]. Dẫu vậy, sự thay đổi đối với các chỉ số chất chuyển hóa bất thường trong huyết thanh của chuột ở nghiên cứu này là không đáng kể ^[4].

Cơ chế tác động lên đường huyết được giải thích thế nào?

Hiệu quả kiểm soát đường huyết của cây ô môi được các nghiên cứu chứng minh là hoạt động thông qua nhiều cơ chế hiệp đồng cùng lúc [1, 3]. Đầu tiên là khả năng ức chế mạnh mẽ enzyme alpha-glucosidase ở đường tiêu hóa [1, 3]. Trong cơ thể chuột và các loài động vật có vú, alpha-glucosidase là enzyme chịu trách nhiệm cắt nhỏ các phân tử carbohydrate phức tạp thành các phân tử glucose đơn giản để ruột hấp thu vào máu [1, 3].

Khi enzyme này bị ức chế, quá trình phân giải và hấp thu tinh bột tại ruột bị làm chậm lại, từ đó giúp ngăn ngừa tình trạng đường huyết tăng đột biến sau bữa ăn [1, 3]. Thử nghiệm in vitro cho thấy hạt nano ô môi ức chế alpha-glucosidase của chuột với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 3,96 microg/mL ^[3]. Bên cạnh đó, hạt nano ô môi còn thể hiện khả năng ức chế mạnh enzyme lipase từ tuyến tụy với chỉ số IC50 đạt 0,58 microg/mL, mở ra triển vọng hỗ trợ kiểm soát hấp thu chất béo ^[3].

Cơ chế quan trọng thứ hai là hoạt tính chống oxy hóa vượt trội của các hợp chất phenolic và flavonoid có trong ô môi [1, 3]. Chiết xuất ô môi thể hiện khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ qua các thử nghiệm quét gốc tự do DPPH và ABTS [1, 3]. Tình trạng tăng đường huyết mạn tính thường tạo ra lượng lớn các gốc tự do gây tổn thương tế bào bê-ta đảo tụy và gây biến chứng mạch máu. Các hoạt chất chống oxy hóa trong ô môi giúp dập tắt các phản ứng viêm và bảo vệ mô tụy khỏi sự tàn phá của gốc tự do [1, 3].

Những hiểu lầm phổ biến và ranh giới với thực tế lâm sàng

Hiểu lầm tai hại và phổ biến nhất hiện nay là xem nước sắc lá hay vỏ ô môi như một "phương thuốc tự nhiên" có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh tiểu đường. Bệnh nhân tiểu đường thường nghe theo quảng cáo rồi tự ý bỏ thuốc điều trị của bác sĩ để chuyển sang uống nước lá ô môi. Điều này cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn tới những đợt tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton và nhiều biến chứng tim mạch, suy thận khó lường.

Ranh giới cốt lõi mà người bệnh cần nắm rõ là toàn bộ các bằng chứng khoa học về khả năng hạ đường huyết của cây ô môi hiện nay mới chỉ được thực hiện trên chuột cống và chuột nhắt [1, 2, 3]. Chuột có đặc điểm chuyển hóa, hệ enzyme ruột và ngưỡng chịu đựng độc chất hoàn toàn khác với cơ thể con người. Một chất hạ được đường huyết trên chuột chưa chắc đã phát huy tác dụng tương tự trên người hoặc có thể gây độc cho gan, thận ở liều dùng tương đương.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu khoa học sử dụng chiết xuất chuẩn hóa, được tinh chế bằng cồn, máy quay chân không hoặc công nghệ nano để kiểm soát chính xác hàm lượng hoạt chất [1, 3]. Việc người dân tự hái vỏ, lá cây ô môi rồi đun sắc tại nhà là phương pháp thô sơ, không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, nguy cơ lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu còn sót lại trên cây.

Ai nên thận trọng và hướng ứng dụng an toàn

Những người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường như metformin, sulfonylurea hoặc tiêm insulin tuyệt đối không tự ý uống thêm các loại nước sắc đậm đặc từ cây ô môi. Sự kết hợp không kiểm soát này có thể gây ra hiện tượng hạ đường huyết quá mức, dẫn tới chóng mặt, ngất xỉu, thậm chí hôn mê do tụt glucose máu đột ngột. Người có bệnh lý nền về gan, suy thận mạn tính hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài cũng cần tránh xa việc dùng lá và vỏ ô môi tự chế.

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cây ô môi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; do đó các nhóm đối tượng đặc thù này tuyệt đối không được sử dụng. Đối với người khỏe mạnh chỉ dùng cơm quả ô môi như một món ăn vặt giải trí thông thường theo truyền thống, việc dùng với lượng vừa phải là thói quen dân dã bình thường, nhưng không nên xem đây là phương pháp trị bệnh.

Nhìn chung, chiết xuất từ cây ô môi là một hướng đi giàu tiềm năng trong nghiên cứu dược liệu hỗ trợ kiểm soát đường huyết và các biến chứng chuyển hóa [1, 3]. Tuy nhiên, từ mô hình chuột trong phòng thí nghiệm cho đến thực tế điều trị lâm sàng trên người là một chặng đường dài. Người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục đều đặn và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.