Nhiều người cao tuổi thường xuyên đối mặt với tình trạng nhớ trước quên sau, suy giảm khả năng tập trung hay khó ghi nhớ thông tin mới trong sinh hoạt hàng ngày. Đây là một phần tự nhiên của tiến trình lão hóa thần kinh, khiến không ít người tìm kiếm giải pháp cải thiện từ chế độ ăn uống và các loại gia vị tự nhiên. Một câu hỏi được nhiều người quan tâm gần đây là liệu chiết xuất từ wasabi – loại gia vị cay nồng quen thuộc của ẩm thực Nhật Bản – có thực sự giúp cải thiện trí nhớ ở người lớn tuổi hay không.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học là có, nhưng tác dụng này gắn liền với chiết xuất chứa hoạt chất chuyên biệt và chỉ tác động lên một số loại trí nhớ nhất định [1]. Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã ghi nhận việc bổ sung hợp chất có nguồn gốc từ wasabi giúp nâng cao hiệu suất trí nhớ làm việc và trí nhớ tình tiết ở người từ 60 tuổi trở lên [1].

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về trí nhớ tuổi già

Suy giảm chức năng nhận thức là tình trạng phổ biến khi cơ thể bước vào giai đoạn lão hóa [1]. Sự suy giảm này gây tác động tiêu cực trực tiếp đến các hành vi và khả năng tự lập trong sinh hoạt mỗi ngày của người cao tuổi [1].

Nhiều loại thảo mộc và gia vị truyền thống từ lâu đã được quan sát thấy có tiềm năng hỗ trợ chức năng nhận thức [1]. Trong số đó, wasabi (Wasabia japonica) là loại gia vị truyền thống của Nhật Bản được chú ý nhờ chứa nhiều hợp chất lưu huỳnh có hoạt tính sinh học [1], [2]. Tuy nhiên, nhiều người vẫn băn khoăn liệu ăn wasabi thông thường hay dùng viên chiết xuất mới đem lại lợi ích, và tác động này có thực sự được kiểm chứng bài bản hay không [1], [3].

Hoạt chất 6-MSITC trong wasabi hoạt động như thế nào?

Thành phần hoạt tính sinh học chính được ghi nhận mang lại lợi ích trong wasabi là 6-(methylsulfinyl)hexyl isothiocyanate, thường viết tắt là 6-MSITC [1], [2]. Đây là một hợp chất thuộc nhóm isothiocyanate (ITC), được tạo thành khi mô thực vật của cây wasabi bị nghiền nát hoặc nhai, kích hoạt enzyme myrosinase thủy phân tiền chất glucosinolate sẵn có [2].

Về mặt cơ chế sinh học, 6-MSITC sở hữu hai đặc tính nổi bật là chống oxy hóa và chống viêm [1], [2]. Các yếu tố chống oxy hóa và chống viêm đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và duy trì sức khỏe nhận thức của não bộ [1]. Nghiên cứu cơ chế phân tử chỉ ra rằng 6-MSITC ức chế mạnh mẽ enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2), enzyme tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) và các cytokine gây viêm [2]. Hoạt chất này ngăn chặn sự biểu hiện của các yếu tố trên thông qua việc ức chế nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu biểu hiện gen trên đại thực bào chuột bị kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS) cho thấy 6-MSITC điều hòa hàng trăm gen liên quan đến phản ứng viêm [4]. Cụ thể, trong số 406 gen bị tăng biểu hiện từ 3 lần trở lên do kích thích viêm, 6-MSITC đã làm suy giảm tín hiệu của 238 gen từ 2 lần trở lên [4]. Đồng thời, trong 717 gen bị ức chế biểu hiện do kích thích viêm, hoạt chất này đã phục hồi lại 336 gen [4]. Phân tích con đường sinh học chỉ ra rằng 6-MSITC điều hòa mạng lưới chemokine, interleukin và interferon để thực hiện chức năng kháng viêm [4]. Cấu trúc chuỗi alkyl và nhóm methylsulfinyl của 6-MSITC được xem là yếu tố tạo nên hiệu lực ức chế cao này [2]. Nhờ đó, hoạt chất này được kỳ vọng sẽ bảo vệ hệ thần kinh và hỗ trợ tích cực cho nhận thức [1].

Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT)

Để kiểm chứng tác động của chiết xuất wasabi trên người lớn tuổi khỏe mạnh, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đã được công bố vào năm 2023 [1]. Trước đây, các tác động có lợi của 6-MSITC lên chức năng nhận thức chỉ mới được ghi nhận ở người trung niên, còn hiệu quả trên người từ 60 tuổi trở lên vẫn chưa rõ ràng [1].

Thử nghiệm đã tuyển chọn 72 người cao tuổi khỏe mạnh từ 60 tuổi trở lên và phân ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm sử dụng viên bổ sung chứa hoạt chất 6-MSITC và một nhóm sử dụng giả dược [1]. Thời gian can thiệp kéo dài liên tục trong 12 tuần [1]. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá toàn diện hàng loạt chức năng nhận thức trước và sau can thiệp, bao gồm chức năng điều hành, trí nhớ tình tiết (episodic memory), tốc độ xử lý thông tin, trí nhớ làm việc (working memory) và khả năng chú ý [1].

Kết quả sau 12 tuần cho thấy nhóm sử dụng 6-MSITC có sự cải thiện đáng kể về hiệu suất trí nhớ làm việc và trí nhớ tình tiết khi so sánh với nhóm dùng giả dược [1]. Trí nhớ làm việc là khả năng lưu trữ và xử lý thông tin tạm thời phục vụ cho các tác vụ ngay trước mắt, trong khi trí nhớ tình tiết liên quan đến việc ghi nhớ lại các sự kiện, trải nghiệm cụ thể trong quá khứ. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận sự cải thiện có ý nghĩa thống kê ở các khía cạnh nhận thức khác như chức năng điều hành hay tốc độ xử lý [1]. Đây là bằng chứng khoa học đầu tiên chứng minh 6-MSITC có thể giúp nâng cao trí nhớ làm việc và trí nhớ tình tiết ở người cao tuổi [1].

Các dữ liệu lâm sàng khác về chiết xuất wasabi chứa 6-MSITC

Bên cạnh thử nghiệm trên người cao tuổi khỏe mạnh, chiết xuất wasabi chứa 6-MSITC cũng được khảo sát trên một số nhóm đối tượng khác liên quan đến triệu chứng thần kinh và thể lực [5], [6].

Một thử nghiệm nhãn mở công bố năm 2022 khảo sát tác động của chiết xuất wasabi chứa 6-MSITC trên bệnh nhân mắc hội chứng viêm não tủy thoái hóa cơ / mệt mỏi mạn tính (ME/CFS) [5]. Kết quả ghi nhận 6-MSITC giúp cải thiện điểm trạng thái hoạt động (PS), mức độ nghiêm trọng của bệnh, tần suất đau đầu, đau cơ và các triệu chứng nhận thức thần kinh như sương mù não (brain fog) hay khó tìm từ ngữ [5]. Hoạt chất này cũng cải thiện điểm số bài kiểm tra tạo đường mòn TMT-A và ngưỡng chịu đau PPT [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này có hạn chế rõ rệt là thiết kế nhãn mở không có nhóm đối chứng, số lượng người tham gia nhỏ, và hiệu quả lâu dài chưa được xác định dù có 10 trên 15 bệnh nhân tiếp tục dùng sau khi kết thúc thử nghiệm [5].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2023 đánh giá việc dùng bột chiết xuất wasabi chứa 6-MSITC trên 20 tình nguyện viên khỏe mạnh bị mệt mỏi hàng ngày với liều 4,8 mg 6-MSITC/ngày trong 4 tuần [6]. Kết quả cho thấy bột chiết xuất không cải thiện tình trạng mệt mỏi sau khi làm bài kiểm tra căng thẳng trí óc, nhưng giúp cải thiện đáng kể tình trạng mệt mỏi trước bài kiểm tra, giấc ngủ và tâm trạng sau 4 tuần [6]. Các chỉ số về thần kinh tự chủ, căng thẳng và miễn dịch không có sự thay đổi [6]. Dù vậy, thử nghiệm này chỉ là nghiên cứu một nhánh, nhãn mở và không có nhóm đối chứng giả dược [6].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù thử nghiệm RCT năm 2023 mang lại kết quả rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hiểu đúng giới hạn của dữ liệu khoa học hiện có để tránh những kỳ vọng sai lệch [1].

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng ăn wasabi gia vị chấm sushi thông thường có thể tạo ra tác dụng tăng cường trí nhớ tương tự viên chiết xuất [1], [3]. Trong thực tế, hàm lượng 6-MSITC tự nhiên trong cây wasabi (Eutrema japonicum) có sự biến thiên rất lớn [3]. Nghiên cứu năm 2023 phân tích 36 mẫu wasabi tại Nhật Bản cho thấy hàm lượng 6-MSITC ở wasabi trồng cao hơn đáng kể so với giống hoang dại hoặc cây mọc thoát ra tự nhiên [3]. Đồng thời, hàm lượng 6-MSITC vào mùa xuân thấp hơn rõ rệt so với các mùa khác, chứng tỏ chất này biến động mạnh theo điều kiện môi trường [3]. Phần lớn wasabi thương phẩm trên bàn ăn không kiểm soát được hàm lượng 6-MSITC ổn định như trong thử nghiệm chuẩn hóa [1], [3].

Ngoài ra, thử nghiệm RCT chỉ ghi nhận cải thiện cụ thể ở trí nhớ làm việc và trí nhớ tình tiết, hoàn toàn không cải thiện các chức năng nhận thức khác như tốc độ xử lý hay chức năng điều hành [1]. Chiết xuất wasabi không phải là thuốc chữa khỏi các bệnh thoái hóa thần kinh hay sa sút trí tuệ, và dữ liệu hiện tại chỉ mới được đánh giá trong khung thời gian 12 tuần trên quy mô 72 người [1].

Độ an toàn và những ai nên thận trọng

Về độ an toàn, thử nghiệm đánh giá độc tính quá liều được công bố năm 2023 trên 30 tình nguyện viên khỏe mạnh dùng bột chiết xuất wasabi với liều lên tới 16 mg 6-MSITC/ngày trong 4 tuần (cao hơn gấp ba lần liều đánh giá hiệu quả 4,8 mg/ngày) theo phương pháp mù đôi, có đối chứng giả dược [6]. Kết quả cho thấy không ghi nhận tác dụng phụ hay biến đổi bất thường nào ở các thông số kiểm tra, xác nhận mức liều này là an toàn ở người khỏe mạnh [6].

Tuy vậy, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận:

  • Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với cây họ cải hay các thành phần của wasabi [2].
  • Người mắc các bệnh lý dạ dày, tiêu hóa mạn tính nên tham khảo ý kiến chuyên môn vì các hợp chất isothiocyanate có tính cay nồng tự nhiên [2], [3].
  • Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung chiết xuất wasabi [5], [6].

Gợi ý áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng

Nếu người cao tuổi muốn tiếp cận lợi ích từ wasabi, việc lựa chọn sản phẩm và duy trì lối sống lành mạnh cần được cân nhắc cẩn trọng:

  • Dạng dùng và hoạt chất: Thử nghiệm lâm sàng cải thiện trí nhớ sử dụng viên bổ sung chứa 6-MSITC chuẩn hóa [1]. Việc ăn wasabi tươi nghiền nát có thể kích hoạt hệ enzyme myrosinase tạo isothiocyanate tự nhiên [2], nhưng không bảo đảm liều lượng hoạt chất ổn định để đạt kết quả như thử nghiệm [1], [3].
  • Liều lượng và thời gian: Thử nghiệm RCT can thiệp trong thời gian 12 tuần liên tục [1]. Thử nghiệm an toàn ghi nhận mức dùng lên tới 16 mg 6-MSITC/ngày trong 4 tuần không gây tác dụng phụ [6]. Người dùng không nên tự ý dùng liều quá cao và cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn sản phẩm hoặc chỉ định của bác sĩ.
  • Lối sống nền tảng: Dù các hoạt chất thảo dược có tiềm năng hỗ trợ, việc duy trì dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc, tập luyện thể chất và rèn luyện trí não thường xuyên vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ chức năng thần kinh ở người già.

Tóm lại, thử nghiệm lâm sàng RCT đã bước đầu chứng minh chiết xuất wasabi chứa hoạt chất 6-MSITC có khả năng cải thiện trí nhớ làm việc và trí nhớ tình tiết ở người từ 60 tuổi trở lên sau 12 tuần sử dụng [1]. Tuy nhiên, tác dụng này không đại diện cho việc ăn gia vị thông thường và không thay thế cho các biện pháp chăm sóc y tế toàn diện; người cao tuổi nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ chế độ bổ sung nào.