Nhiều người truyền tai nhau dùng chòi mòi tía như bài thuốc hạ đường huyết nhanh [1], [2]. Thảo dược tự nhiên thường tạo tâm lý an tâm, không tác dụng phụ. Thực tế, chòi mòi tía có thực sự thay thế thuốc trị đái tháo đường?

Bằng chứng hiện nay chỉ dừng ở mức thử nghiệm ống nghiệm và động vật [1], [3], [4]. Chiết xuất cây giúp giảm đường huyết trên chuột mắc bệnh [1], [4]. Tuy nhiên, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người; người bệnh tuyệt đối không bỏ thuốc điều trị.

Cơ chế tác động qua lăng kính khoa học

Chiết xuất chòi mòi tía can thiệp quá trình hấp thu và chuyển hóa đường qua nhiều con đường [1], [3]. Hoạt chất ức chế các enzyme tiêu hóa carbohydrate tại ruột [3]. Tác động này làm chậm phân giải đường đôi thành đường đơn, giảm hấp thu glucose [3].

Bên cạnh đó, hoạt chất thúc đẩy tế bào tuyến tụy tăng tiết insulin tự nhiên [1], [4]. Đường tự do trong máu được chuyển vào mô gan dự trữ dưới dạng glycogen [1]. Ngoài ra, dịch chiết ngăn chặn quá trình glycation protein, hạn chế biến chứng mạn tính [3].

Bằng chứng hạ đường huyết trên mô hình động vật

Nghiên cứu năm 2015 thử nghiệm dịch chiết methanolic chòi mòi tía liều 250 mg/kg cân nặng trên chuột bị tiểu đường týp 1 do alloxan [1]. Sau 28 ngày uống liên tục, lượng đường huyết ở nhóm chuột bệnh giảm tới 80,5% [1]. Lượng insulin huyết thanh tăng 134%, glycogen tại gan tăng 160%, cấu trúc cụm tế bào beta tụy được phục hồi đáng kể [1]. Dịch chiết cũng làm giảm 28,2% hoạt tính enzyme amylase, hạ cholesterol toàn phần 40,2% và triglycerid 28,8% [1].

Thử nghiệm năm 2016 kiểm tra dịch chiết cồn từ hạt chòi mòi tía liều 250 mg/kg mỗi ngày trên chuột tiểu đường do streptozotocin [4]. Sau 6 tuần, đường huyết chuột giảm có ý nghĩa thống kê, trọng lượng cơ thể tăng, insulin huyết thanh tăng nhẹ [4]. Thử nghiệm độc tính cấp ở các liều 500, 1000, 1500 và 2000 mg/kg không ghi nhận triệu chứng ngộ độc hay tử vong [4]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cảnh báo dịch chiết hạt gây rối loạn chức năng thận và gan qua biến đổi creatinine, albumin, protein toàn phần, BUN và ALP [4].

Khả năng ức chế enzyme và chống oxy hóa trong ống nghiệm

Nghiên cứu năm 2021 phân tích phân đoạn giàu anthocyanin từ quả chòi mòi tía (ABE) [3]. Phân tích sắc ký LC-MS/MS tìm thấy cyanidin-3-glucoside, delphinidin-3-glucoside, axit ellagic và myricetin-3-galactoside [3]. Dịch chiết ức chế enzyme maltase và sucrase ở ruột với IC50 lần lượt là 0,76 mg/mL và 1,33 mg/mL [3].

Nồng độ 0,25 mg/mL dịch chiết quả giúp giảm tạo AGEs huỳnh quang, Nepsilon-carboxymethyllysine, protein carbonyl và cấu trúc beta-amyloid suốt 4 tuần [3]. Hoạt tính chống oxy hóa bắt gốc tự do DPPH và TEAC đạt IC50 lần lượt 15,84 mcg/mL và 166,1 mcg/mL, cùng năng lực khử sắt FRAP có EC50 là 182,22 mcg/mL [3]. Năm 2012, nghiên cứu sàng lọc dịch chiết cồn 80% từ thực vật Philippines cũng ghi nhận chòi mòi tía có hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase nấm men [2].

Báo cáo năm 2019 xác định dịch chiết quả chiếm tỷ lệ 12,08% khối lượng tươi, dồi dào phenolics, flavonoids và anthocyanins [5]. Thành phần catechin, cyanidin-3-glucoside và procyanidins được xác định là nguồn chống oxy hóa chính hỗ trợ hạ đường huyết [5].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người bệnh

Dữ liệu hiện tại đến từ mô hình chuột thực nghiệm hoặc ống nghiệm khép kín [1], [3], [4]. Cơ thể chuột chuyển hóa thảo dược khác biệt hoàn toàn hệ tiêu hóa người. Nồng độ chiết xuất tinh khiết dùng trong phòng thí nghiệm không tương đồng nước sắc dân gian.

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên bệnh nhân đái tháo đường. Vì vậy, hiệu lực lâm sàng thực tế và độc tính tích lũy ở người vẫn chưa thể kết luận. Không thể dùng liều lượng ở chuột để tự quy đổi sử dụng cho bản thân [4].

Hiểu lầm thường gặp về chòi mòi tía

Nhiều người tin uống nước lá, quả chòi mòi tía giúp dứt điểm đái tháo đường hoàn toàn. Đái tháo đường là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, hiện chưa có thảo dược chữa khỏi dứt điểm. Việc tôn sùng dược liệu dễ dẫn tới chủ quan lơ là phác đồ chuẩn.

Hiểu lầm nguy hiểm khác là thảo dược lành tính, uống thay nước lọc không gây hại. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ rõ dịch chiết hạt làm thay đổi chỉ số ure máu BUN, creatinine và men gan [4]. Dùng bừa bãi có thể khiến suy giảm chức năng gan thận âm thầm [4].

Đối tượng cần thận trọng tuyệt đối

Bệnh nhân đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin không tự ý dùng chòi mòi tía. Tác động cộng gộp dễ dẫn đến hạ đường huyết quá mức, gây chóng mặt, ngất xỉu. Người mắc bệnh thận mạn hoặc men gan cao phải tránh dùng vì nguy cơ gây suy giảm chức năng bài tiết [4]. Phụ nữ mang thai và mẹ cho con bú cần tránh do chưa rõ mức độ an toàn cho thai nhi.

Sử dụng thực tế an toàn và chừng mực

Quả chòi mòi tía chín có thể dùng như một loại trái cây tươi bổ sung chất chống oxy hóa tự nhiên [5]. Quả tươi có thể chế biến thành mứt, nước ép nguyên chất không thêm đường cát [5]. Người có đường huyết cao nên ăn lượng nhỏ sau bữa chính, theo dõi đáp ứng cơ thể.

Khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào, cần kiểm tra chỉ số đường huyết định kỳ mỗi ngày. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Chòi mòi tía sở hữu nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ ức chế hấp thu đường tiềm năng trên mô hình động vật [1], [3]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên người vẫn chưa đầy đủ để thay thế thuốc trị bệnh. Lối sống lành mạnh, dinh dưỡng cân đối và tuân thủ đơn thuốc bác sĩ vẫn là nền tảng quản lý bệnh an toàn.