Chondroitin trong hải sâm có giảm đau khớp? Bằng chứng hiện có

Hải sâm và kỳ vọng giảm đau khớp từ tự nhiên

Đau nhức, cứng khớp mỗi khi trái gió trở trời là nỗi ám ảnh thường trực của người mắc bệnh thoái hóa khớp. Trước lo ngại về tác dụng phụ khi sử dụng thuốc giảm đau kéo dài, nhiều người tìm đến các giải pháp bổ trợ từ thực phẩm quý, trong đó hải sâm nổi lên như một vị thuốc đại bổ cho xương khớp.

Nhiều lời truyền tai khẳng định việc ăn hải sâm hoặc dùng chiết xuất từ sinh vật biển này có thể phục hồi sụn khớp và dứt điểm cơn đau. Liệu niềm tin này có thực sự dựa trên bằng chứng khoa học chuẩn mực hay chỉ dừng lại ở các đồn đoán và thử nghiệm sơ khởi?

Sự thật là chiết xuất từ hải sâm có chứa chondroitin sulfate – một hoạt chất quen thuộc trong hỗ trợ điều trị khớp [7, 8]. Tuy nhiên, phần lớn các dữ liệu sinh học chứng minh hiệu quả riêng của hải sâm hiện nay vẫn dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm hoặc trên động vật ^[1]. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người đối với bệnh khớp chủ yếu được thực hiện với chondroitin sulfate chuẩn dược phẩm chiết tách công nghiệp chứ không phải từ thực phẩm ăn uống hàng ngày [1, 4].

Chondroitin hoạt động như thế nào trong cấu trúc khớp?

Thoái hóa khớp là bệnh lý tiến triển mạn tính đặc trưng bởi sự tổn thương không thể đảo ngược của sụn khớp, hình thành gai xương, biến đổi xương dưới sụn và viêm màng hoạt dịch ^[2]. Quá trình này kích hoạt tình trạng tăng sản xuất các cytokine gây viêm, đẩy nhanh tốc độ thoái hóa mô sụn khớp ^[3].

Về mặt sinh học, chondroitin là một phân tử có hoạt tính sinh học đóng vai trò cơ chất tạo nên proteoglycan – thành phần cấu trúc thiết yếu của chất nền ngoại bào sụn khớp ^[4]. Khi sụn bị thoái hóa, cấu trúc mạng lưới này bị đứt gãy, dẫn đến việc mất dần đệm đỡ giữa các đầu xương.

Các nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận chondroitin sulfate mang lại tác động có lợi lên quá trình chuyển hóa của nhiều dòng tế bào liên quan như tế bào sụn, tế bào màng hoạt dịch và tế bào xương dưới sụn ^[2]. Cụ thể, hoạt chất này giúp tăng cường tổng hợp collagen loại II và proteoglycan tại tế bào sụn khớp ở người ^[2]. Đồng thời, nó có khả năng làm giảm sản sinh các yếu tố tiền viêm và enzym tiêu protein (protease), kìm hãm quá trình chết của tế bào và tái lập cân bằng quá trình đồng hóa/dị hóa trong mô sụn ^[2].

Hoạt chất trong hải sâm có gì khác biệt?

Không giống như nguồn chondroitin thông thường, hải sâm sở hữu một dạng cấu trúc tương đối đặc thù gọi là chondroitin sulfate fucosyl hóa (fCS) ^[1].

Một nghiên cứu phân tích cấu trúc năm 1997 trên vách cơ thể loài hải sâm Stichopus japonicus đã tách chiết thành công chuỗi glycosaminoglycan chứa các nhánh fucose ^[5]. Phân tích bằng phương pháp khối phổ và phổ cộng hưởng từ ghi nhận chuỗi này có các nhánh fucose liên kết glycosid qua vị trí (1->3), gắn vào khoảng 20% vị trí O-3 của phân tử acid glucuronic và các vị trí O-4 hoặc O-6 của N-acetylgalactosamine, với mức độ sulfate hóa rất cao ^[5].

Năm 2018, một nghiên cứu so sánh cấu trúc và đặc tính sinh học của fCS từ ba loài hải sâm ăn được gồm Apostichopus japonicus, Stichopus chloronotus và Acaudina molpadioidea được công bố ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các nhánh fucose tồn tại dưới 3 kiểu sulfate hóa: 4-O-, 2,4-di-O và 3,4-di-O ^[1].

Đáng chú ý, các thử nghiệm trong nghiên cứu này cho thấy hoạt tính chống oxy hóa (thông qua khả năng dọn gốc tự do DPPH, gốc oxit nitric và ức chế peroxy hóa lipid) phụ thuộc nhiều vào kiểu sulfate hóa, trong đó dạng O-4 sulfate đóng vai trò cốt lõi ^[1]. Khi kiểm tra phản ứng chống viêm trên mô hình thực nghiệm gây phù nề bàn chân bằng carrageenan, chiết xuất fCS từ loài Acaudina molpadioidea thể hiện sự sụt giảm phù nề đáng kể theo nồng độ liều lượng ^[1]. Điều này mở ra tiềm năng ứng dụng như một chất chống dị ứng hoặc chống viêm sơ cấp ^[1].

Bằng chứng nghiên cứu: Giữa tiền lâm sàng và người bệnh thật

Dù các chỉ số sinh hóa trên mô hình tế bào và động vật của chiết xuất hải sâm khá hứa hẹn, bức tranh điều trị thực tế trên người lại phức tạp hơn nhiều.

Đánh giá hệ thống công bố năm 2021 về hiệu quả của glucosamine và chondroitin sulfate trong các mô hình tiền lâm sàng giai đoạn 2000–2021 trên động vật cho thấy kết quả còn nhiều mâu thuẫn ^[6]. Phân tích chỉ ra sự không đồng nhất lớn giữa các phác đồ thí nghiệm, dù phản ứng tích cực trên sụn và điều biến sinh hóa được ghi nhận ở một nửa số bài báo đánh giá, chủ yếu khi dùng phòng ngừa sớm hoặc kết hợp đa liệu pháp ^[6]. Các tác giả nhấn mạnh dữ liệu hiện tại chưa đủ để đưa ra kết luận chắc chắn trên động vật, cần thêm các nghiên cứu dài hạn ^[6].

Chuyển sang dữ liệu trên người bệnh, bằng chứng khoa học chỉ mới bao phủ các chế phẩm chondroitin chuẩn hóa y tế, không phải dịch chiết thô từ hải sâm. Báo cáo đánh giá hệ thống năm 2007 cập nhật đến năm 2011 từ 273 nghiên cứu lâm sàng đã xem xét tính hiệu quả và tác dụng ngoại ý của các nhóm giảm đau cùng hoạt chất chondroitin trong thoái hóa khớp để hỗ trợ đưa ra quyết định lâm sàng ^[7].

Một phân tích gộp lớn năm 2007 trên 20 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với tổng số 3.846 bệnh nhân thoái hóa khớp gối hoặc khớp háng cho thấy mức độ không đồng nhất rất cao giữa các nghiên cứu (I2 = 92%) ^[8]. Các thử nghiệm quy mô nhỏ, phương pháp giấu can thiệp chưa rõ ràng và không phân tích theo nguyên tắc ý định điều trị (ITT) thường thổi phồng hiệu quả của chondroitin ^[8].

Khi các tác giả giới hạn phân tích vào 3 thử nghiệm có cỡ mẫu lớn và thực hiện phân tích ITT (chiếm 40% lượng bệnh nhân), kết quả cho thấy mức giảm đau không có ý nghĩa lâm sàng với kích thước hiệu ứng chỉ là -0,03 (khoảng tin cậy 95%: -0,13 đến 0,07; I2 = 0%), tương đương mức chênh lệch vỏn vẹn 0,6 mm trên thang đo thị giác VAS 10 cm ^[8]. Đánh giá trên 12 thử nghiệm cũng chỉ ra nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi không có sự khác biệt so với giả dược (nguy cơ tương đối gộp 0,99; khoảng tin cậy 0,76 đến 1,31) ^[8].

Tuy vậy, một tổng quan năm 2013 dựa trên dữ liệu tìm kiếm PubMed từ tháng 1/1996 đến tháng 8/2012 cho thấy chondroitin sulfate chuẩn dược phẩm đường uống giúp làm chậm nhẹ nhưng có ý nghĩa mức độ hẹp khe khớp ở bệnh nhân thoái hóa khớp gối qua các phân tích gộp ^[2].

Hiểu lầm phổ biến: Thực phẩm bổ dưỡng không đồng nghĩa với thuốc điều trị

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất việc ăn các món từ hải sâm tươi/khô với việc uống thuốc điều trị thoái hóa khớp.

Hải sâm chứa fCS, nhưng nồng độ tinh chất sau khi qua đường tiêu hóa, chịu tác động nhiệt độ nấu nướng và khả năng hấp thu của cơ thể người bệnh vẫn chưa có bất kỳ chỉ số định lượng cụ thể nào chứng minh đạt được nồng độ trị liệu trong huyết tương [7, 8].

Theo khuyến cáo năm 2018 từ Hội đồng châu Âu về các khía cạnh lâm sàng và kinh tế của bệnh loãng xương, thoái hóa khớp và bệnh cơ xương khớp (ESCEO), chỉ có chondroitin sulfate chuẩn dược phẩm được kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt mới có bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả điều trị triệu chứng tác dụng chậm (SYSADOA) và tác động làm chậm tiến triển bệnh ^[4]. ESCEO nhấn mạnh các chế phẩm thực phẩm bổ sung thông thường hoặc không đạt chuẩn dược phẩm không đảm bảo sinh khả dụng để mang lại lợi ích lâm sàng tương đương ^[4].

Do đó, không thể dựa vào việc ăn hải sâm để mong đợi phục hồi khớp thoái hóa hay thay thế các phác đồ giảm đau tiêu chuẩn [4, 5]. Hoạt chất mucosat ở dạng tiêm bắp hay dạng uống đạt chuẩn mới là đối tượng được khảo sát trong các phác đồ phối hợp lâm sàng ^[3].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng hải sâm?

Mặc dù hải sâm là món ăn bổ dưỡng, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi bổ sung nhiều vào thực đơn:

• Người có cơ địa dị ứng hải sản: Hoạt chất fCS dù cho thấy tiềm năng chống viêm trong mô hình sưng phù bàn chân ở thử nghiệm động vật ^[1], bản thân hải sâm vẫn là một loài sinh vật biển có thể kích hoạt các phản ứng quá mẫn nguy hiểm cho người có tiền sử dị ứng động vật thân mềm.
• Người có bệnh nền gan, thận mạn tính hoặc rối loạn đông máu: Hoạt chất glycosaminoglycan trong hải sâm có cấu trúc tương đồng một số chất chống đông ^[5]. Việc tự ý sử dụng các chiết xuất đậm đặc mà không tham vấn bác sĩ chuyên khoa có thể gây tương tác bất lợi.
• Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em: Các dữ liệu hiện có về fCS chỉ mới được kiểm nghiệm trên mô hình hóa học và tế bào động vật [7, 8]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu tính an toàn trên nhóm phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ, do đó tuyệt đối không tự ý áp dụng liều cao từ các chế phẩm chiết xuất.

Áp dụng thực tế: Thưởng thức ẩm thực đúng cách

Nếu bạn muốn đưa hải sâm vào chế độ ăn, hãy nhìn nhận nó như một nguồn cung cấp dinh dưỡng bổ trợ thông thường hơn là một thần dược chữa bệnh:

• Lượng dùng: Do chưa có nghiên cứu xác lập liều lượng tối ưu của dịch chiết hải sâm trong điều trị thoái hóa khớp ở người, chỉ nên dùng với lượng vừa phải trong bữa ăn gia đình.
• Chế biến: Ưu tiên các cách nấu thanh đạm như hầm, nấu canh hoặc hấp để giữ trọn vẹn các thành phần acid amin và dưỡng chất tự nhiên. Tránh xào nấu quá nhiều dầu mỡ, gia vị cay nóng vì dễ làm trầm trọng thêm các phản ứng viêm toàn thân.
• Phối hợp: Để duy trì hệ cơ xương khớp khỏe mạnh, cần kết hợp chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể dục nhẹ nhàng đều đặn để tăng tiết dịch khớp và giảm tải trọng lượng lên đầu gối.

Hải sâm sở hữu các hợp chất sinh học có giá trị tiềm năng, đặc biệt là chondroitin sulfate fucosyl hóa với tác dụng chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm ^[1]. Dù vậy, người bệnh thoái hóa khớp không nên từ bỏ các phương pháp điều trị chuẩn y khoa để đặt trọn niềm tin vào việc ăn hải sâm. Khi xuất hiện các cơn đau khớp kéo dài, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn giải pháp khoa học phù hợp.