Chữa nhiệt miệng bằng phèn phi: Tác dụng cầm vết loét hay rủi ro?

Nhiệt miệng (viêm loét miệng tái phát) là tình trạng phổ biến khiến việc ăn uống, giao tiếp trở nên đau rát khó chịu [2, 7]. Để giảm bớt đau đớn, nhiều người thường tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng, trong đó có việc chấm bột phèn phi trực tiếp lên nốt nhiệt. Nhiều người tin rằng cách này giúp vết loét "se lại" sau một đêm, nhưng liệu giải pháp này có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn: Nghiên cứu khoa học cho thấy phèn chua (alum) có thể hỗ trợ thu nhỏ nốt loét và rút ngắn thời gian phục hồi nếu dùng đúng nồng độ chuẩn hóa ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý bôi trực tiếp bột phèn phi thô vào vết thương hở trong miệng tiềm ẩn nguy cơ hấp thu ion nhôm và gây kích ứng mô tế bào.

Nhiệt miệng và phản ứng của niêm mạc với phèn

Viêm loét miệng tái phát là bệnh lý viêm mạn tính của niêm mạc miệng, tạo thành các vết loét nông, viền đỏ, rất đau và hiện vẫn chưa rõ nguyên nhân căn nguyên chính xác [2, 7]. Tỷ lệ mắc tình trạng này chiếm khoảng 5% đến 20% dân số chung, thậm chí có những nhóm dân tộc lên tới 50% đến 60% [2, 6, 7]. Hiện nay y học chưa có phương pháp điều trị dứt điểm hoàn toàn, mục tiêu can thiệp chủ yếu là giảm đau rát và rút ngắn thời gian lành bệnh [7, 8].

Phèn chua (muối nhôm sunfat kép) trong y học cổ truyền thường được dùng để chữa loét miệng ^[1]. Khi tiếp xúc với niêm mạc, phèn hoạt động như một chất làm se tự nhiên. Cơ chế này giúp làm kết tủa protein bề mặt, tạo một lớp bảo vệ che phủ tạm thời đầu dây thần kinh bị lộ. Nhờ đó, cảm giác đau rát giảm đi và bề mặt vết loét có xu hướng co lại ^[1].

Bằng chứng khoa học về tác dụng của phèn chua

Mặc dù phèn chua là bài thuốc lâu đời, các nghiên cứu lâm sàng hiện đại có đối chứng về hoạt chất này vẫn còn rất hạn chế. Bằng chứng nổi bật nhất về hiệu quả của phèn chua trên người được công bố vào năm 2016 trong một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược ^[1].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên 50 phụ nữ trong độ tuổi từ 21 đến 27 tuổi mắc viêm loét miệng tái phát ^[1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: một nhóm dùng miếng dán dính niêm mạc chứa 7% phèn chua, nhóm còn lại dùng miếng dán cơ bản (giả dược) ^[1]. Bệnh nhân được chỉ định dán 3 lần trong vòng 5 ngày ^[1].

Kết quả cho thấy thời gian hồi phục hoàn toàn ở nhóm dùng miếng dán chứa phèn chua là 7,52 ngày, nhanh hơn đáng kể so với mức 12,2 ngày ở nhóm dùng giả dược ^[1]. Kích thước vết loét và mức độ đau đớn ở nhóm dùng phèn chua đều giảm rõ rệt tại các thời điểm 1 ngày, 3 ngày và 5 ngày sau điều trị so với trước khi dùng ^[1]. Nghiên cứu này kết luận phèn chua giúp giảm đáng kể kích thước tổn thương, giảm mức độ đau và đẩy nhanh tốc độ lành vết loét aphthous ^[1].

Tuy nhiên, nghiên cứu trên có giới hạn rõ ràng: cỡ mẫu chỉ gồm 50 đối tượng và hoàn toàn là nữ giới trẻ tuổi ^[1]. Dạng dùng trong thử nghiệm là miếng dán chuyên dụng với nồng độ cố định 7%, không phải bột phèn phi tự nghiền chấm trực tiếp ^[1].

Nguy cơ hấp thu ion nhôm qua vết thương hở

Điểm mấu chốt tạo nên sự khác biệt giữa nghiên cứu và thực tế đời sống là dạng bào chế. Trong nghiên cứu y khoa, phèn được kiểm soát ở tỷ lệ 7% trong lớp dán niêm mạc ^[1]. Ngược lại, bột phèn phi tự chế ở nhà là dạng tinh thể đậm đặc, có tính acid và nồng độ ion nhôm rất cao.

Vết nhiệt miệng là một tổn thương mất lớp biểu mô niêm mạc, làm lộ các mạch máu bên dưới ^[1]. Khi bôi bột phèn phi thô nguyên chất lên tổn thương, người bệnh thường bị xót buốt dữ dội. Ngoài ra, việc bôi bột tự do trong khoang miệng dẫn tới nguy cơ nuốt phải ion nhôm theo nước bọt. Việc hấp thu ion nhôm qua vết thương hở và đường tiêu hóa cần được kiểm soát cẩn trọng, nhất là khi dùng liên tục nhiều ngày.

Hiện tại, dữ liệu an toàn về việc nuốt phải ion nhôm từ bột phèn phi tự bôi chưa được xác lập đầy đủ trên người bệnh loét miệng. Vì vậy, người dân không nên đánh đồng kết quả của miếng dán 7% với việc tự ý dùng bột phèn thô ^[1].

Các liệu pháp tại chỗ đã được nghiên cứu khác

Bên cạnh phèn chua, y học đã thử nghiệm nhiều giải pháp bôi và súc miệng tại chỗ nhằm mục tiêu giảm triệu chứng mà không cần dùng thuốc ức chế toàn thân:

• Kem bôi loét miệng chuyên dụng: Một nghiên cứu năm 2016 đánh giá kem bôi AphtoFix trên 19 bệnh nhân nhiệt miệng cho thấy kích thước vết loét giảm rõ rệt sau 3 ngày điều trị, đồng thời giảm cường độ đau ở toàn bộ người tham gia mà không gây kích ứng hay độc tính tế bào ^[2].
• Nước súc miệng hoa cúc (Chamomilla): Thử nghiệm mù ba có đối chứng trên 36 bệnh nhân năm 2014 ghi nhận nước súc miệng cúc la mã giúp giảm đáng kể số lượng vết loét sau 4 ngày và giảm cảm giác đau buốt mà không gây tác dụng phụ ^[3].
• Gel quercetin: Nghiên cứu so sánh trên 40 bệnh nhân năm 2017 cho thấy hoạt chất flavonoid quercetin bôi tại chỗ giúp giảm diện tích vết loét và giảm đau nhanh chóng ^[4].
• Liệu pháp laser liều thấp: Nghiên cứu năm 2022 trên 21 bệnh nhân ghi nhận việc chiếu laser diode (940 nm) giúp giảm đau và rút ngắn thời gian liền sẹo của vết loét hiệu quả hơn so với xịt thông thường ^[5].
• Thuốc kháng virus không có tác dụng: Nghiên cứu năm 1988 trên 44 bệnh nhân khẳng định acyclovir đường uống không có hiệu quả trong việc ngăn ngừa tái phát nhiệt miệng ^[6].

Các hướng dẫn điều trị chuẩn nhấn mạnh rằng thuốc bôi chứa corticosteroid (như triamcinolone, dexamethasone) hay nước súc miệng kháng khuẩn có thể giúp giảm đau và tăng tốc độ lành, nhưng không ngăn được bệnh tái phát ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi chữa nhiệt miệng bằng phèn phi

Nhiều người lầm tưởng rằng phèn phi có khả năng "tiêu diệt tận gốc" vi khuẩn hoặc chữa dứt điểm bệnh nhiệt miệng. Thực tế, viêm loét miệng tái phát không phải là nhiễm trùng đơn thuần mà là bệnh lý viêm phức tạp chưa rõ nguyên nhân căn nguyên [2, 7]. Không có biện pháp nào chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này [7, 8].

Một sai lầm khác là quan niệm "càng xót thì càng nhanh khỏi". Khi chấm bột phèn phi nguyên chất, cảm giác bỏng rát xuất hiện do tính acid làm tổn thương thêm các tế bào lành xung quanh. Điều này có thể khiến vết loét lâu liền hơn thay vì nhanh khỏi.

Ai nên thận trọng khi dùng phèn phi?

Nghiên cứu về miếng dán phèn chua mới chỉ thực hiện trên phụ nữ từ 21 đến 27 tuổi ^[1]. Chưa có dữ liệu nghiên cứu về phèn chua trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận.

Nhóm đối tượng trẻ nhỏ và phụ nữ có thai cần tuyệt đối tránh việc tự ý chấm bột phèn phi vào miệng để phòng ngừa nguy cơ nuốt phải lượng lớn ion kim loại. Người có nhiều vết loét lớn hoặc vết loét kéo dài quá 2 tuần cần đi khám tại cơ sở y tế để được chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý toàn thân nguy hiểm, thay vì tự chữa tại nhà [7, 8].

Cách tiếp cận an toàn khi bị nhiệt miệng

Để xử lý nốt nhiệt miệng an toàn và khoa học, bạn nên tuân thủ các bước chăm sóc cơ bản sau:

• Nếu muốn tận dụng tính chất làm se của phèn chua, chỉ nên sử dụng các chế phẩm y tế đã được chuẩn hóa nồng độ (dạng miếng dán chuyên dụng) thay vì dùng bột phèn phi thô tự tán ^[1].
• Ưu tiên các biện pháp chăm sóc tại chỗ đã có bằng chứng rõ ràng như dùng nước súc miệng kháng khuẩn hoặc kem bôi chuyên dụng cho vết loét miệng để giảm kích ứng [1, 8].
• Duy trì vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng, tránh chà xát mạnh vào vị trí tổn thương.
• Khi vết loét gây đau dữ dội, cản trở việc ăn uống, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ để được kê đơn thuốc bôi giảm viêm phù hợp ^[7].

Tóm lại, phèn chua dạng miếng dán 7% đã được chứng minh có tác dụng làm se vết loét và giảm đau trong nghiên cứu khoa học ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý chấm bột phèn phi thô lên niêm mạc hở tiềm ẩn nguy cơ kích ứng mô và hấp thu ion nhôm. Người bệnh nên thận trọng, ưu tiên các sản phẩm nha khoa chuyên dụng đã được kiểm định an toàn và đi khám khi vết loét kéo dài.