Sỏi thận là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều người bởi những cơn đau quặn thắt vùng lưng hông và nguy cơ tái phát rất cao [1], [2]. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước sắc từ cây cỏ bờm ngựa để "bào mòn" và tống sỏi ra ngoài nhờ tác dụng lợi tiểu mạnh. Liệu loại thảo mộc mọc hoang này có thực sự thần kỳ như lời đồn thổi, hay đây chỉ là giải pháp truyền miệng chưa được khoa học chứng minh?
Thực tế, cỏ bờm ngựa (tên khoa học là Pogonatherum crinitum) chỉ mới được ghi nhận trong các bài thuốc dân gian và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về hoạt tính kháng viêm [3]. Cho đến thời điểm hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh cỏ bờm ngựa có thể làm tan sỏi hoặc trị dứt điểm bệnh sỏi thận. Việc tự ý sử dụng thảo dược này thay thế phác đồ điều trị y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe hệ tiết niệu.
Căn nguyên hình thành sỏi thận và cơ chế bão hòa nước tiểu
Sỏi thận hình thành khi các muối hòa tan bên trong nước tiểu bị kết tủa và chuyển thành dạng rắn [4]. Hiện tượng này xảy ra khi nồng độ các chất hòa tan vượt quá ngưỡng bão hòa của dung môi [4]. Quá trình này được gọi là sự siêu bão hòa (supersaturation) của nước tiểu [4].
Khoa học xác định có bốn yếu tố chính dẫn tới tình trạng siêu bão hòa này [4]. Thứ nhất là lượng thể tích nước tiểu quá thấp, khiến nước tiểu bị cô đặc [4]. Thứ hai là sự bài tiết quá mức các chất hòa tan như canxi, oxalat hoặc axit uric [4]. Thứ ba là cơ thể thiếu hụt các chất ức chế kết tinh tự nhiên, điển hình như chất citrat hoặc magiê [4].
Các loại sỏi thường gặp trên lâm sàng bao gồm sỏi canxi oxalat, sỏi canxi photphat, sỏi cystin, sỏi struvit (magiê amoni photphat) và sỏi axit uric [5]. Khi sỏi di chuyển hoặc chặn dòng chảy của nước tiểu, ngay cả một viên sỏi nhỏ cũng có thể gây tắc nghẽn và dẫn đến những cơn đau dữ dội, đòi hỏi phải được can thiệp y tế khẩn cấp [2].
Cỏ bờm ngựa dưới lăng kính của nghiên cứu khoa học
Cỏ bờm ngựa (tên khoa học Pogonatherum crinitum) từ lâu đã được sử dụng như một phương thuốc dân gian điều trị nhiều bệnh lý viêm nhiễm tại Đài Loan [3]. Tuy nhiên, trước năm 2008, vẫn chưa có báo cáo khoa học nào làm rõ về các hoạt chất chính cũng như nghiên cứu dược lý của loài cây này [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành phân lập và đánh giá các hợp chất có hoạt tính sinh học từ cỏ bờm ngựa trên mô hình tế bào [3]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm này đã phân lập được hai thực thể hóa học mới gồm luteolin 6-C-beta-boivinopyranoside (chất 1) và 6-trans-(2''-O-alpha-rhamnopyranosyl)ethenyl-5,7,3',4'-tetrahydroxyflavone (chất 2), cùng với 7 hợp chất flavonoid khác bao gồm luteolin, kaempferol, rutin [3].
Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm tác dụng của các hợp chất này trên đại thực bào RAW 264.7 của chuột được kích hoạt bởi LPS [3]. Kết quả cho thấy tất cả các hợp chất đều ức chế quá trình sản xuất nitric oxit (NO) ở các mức độ khác nhau mà không ảnh hưởng đến khả năng sống sót của tế bào [3]. Trong đó, chất 1 và chất 2 ức chế sản xuất NO với giá trị cực đại lần lượt là 99,51 ± 0,23% và 92,41 ± 3,22% [3]. Hai hợp chất mạnh nhất là luteolin và kaempferol ức chế sản xuất NO với giá trị IC50 lần lượt là 10,41 ± 0,02 microM và 10,61 ± 0,44 microM [3].
Tác dụng này đạt được nhờ sự ức chế biểu hiện mRNA của enzym iNOS (inducible NO synthase) [3]. Nghiên cứu kết luận rằng các chất ức chế iNOS tự nhiên từ cỏ bờm ngựa có thể có lợi cho các bệnh viêm nhiễm liên quan đến sự sản sinh quá mức NO, phần nào giải thích cho đặc tính kháng viêm trong dân gian của loài cây này [3]. Tuy nhiên, toàn bộ nghiên cứu chỉ thực hiện trên dòng tế bào biệt hóa trong ống nghiệm, tập trung vào phản ứng viêm và hoàn toàn không khảo sát tác dụng làm tan sỏi, bài sỏi hay lợi tiểu trên cơ thể động vật sống hoặc con người.
Tác dụng lợi tiểu: Con dao hai lưỡi trong kiểm soát sỏi thận
Nhiều người tin rằng việc uống nước lá thảo dược như cỏ bờm ngựa sẽ gây lợi tiểu, từ đó dòng nước tiểu mạnh sẽ cuốn trôi viên sỏi ra ngoài. Các loại thực vật ăn uống và dưỡng chất thực vật polyphenol thường được biết đến với các cơ chế như lợi tiểu, chống co thắt, chống oxy hóa và ức chế sự kết tinh, tạo mầm hay tụ tập của các tinh thể sỏi [1]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy lợi tiểu không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả phòng ngừa sỏi.
Một đánh giá tổng quan công bố năm 2024 về việc dùng thuốc lợi tiểu thiazide để ngừa sỏi tái phát đã đưa ra những kết quả đáng bất ngờ [6]. Nhóm thuốc lợi tiểu thiazide vốn thường được bác sĩ kê đơn để ngăn ngừa tái phát sỏi thận [6]. Dẫu vậy, thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn NOSTONE gần đây cho thấy hydrochlorothiazide ở liều lên đến 50 mg mỗi ngày không vượt trội hơn giả dược trong việc ngăn chặn tái phát sỏi trên các bệnh nhân có nguy cơ cao [6].
Ngược lại, nhóm dùng thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide lại gặp nhiều tác dụng phụ hơn, như khởi phát bệnh đái tháo đường mới và bệnh gút so với nhóm dùng giả dược [6]. Phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kết luận đơn trị liệu bằng thiazide không tốt hơn giả dược một cách có ý nghĩa [6]. Đáng chú ý, một số loại thuốc lợi tiểu thậm chí còn làm tăng nguy cơ mắc một số dạng sỏi thận nhất định [5]. Điều này cho thấy việc tự ý sử dụng các chất hoặc thảo mộc có tính lợi tiểu không rõ liều lượng có thể mang lại nhiều tác hại hơn là lợi ích.
Bằng chứng hạn chế và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng thảo mộc thiên nhiên có thể "đánh tan" được mọi loại sỏi thận mà không cần can thiệp y tế. Một số nghiên cứu tiền lâm sàng trên các chi thực vật khác, như loài Merremia emarginata, đã ghi nhận chiết xuất methanol có khả năng ức chế khoáng hóa sỏi canxi photphat và canxi oxalat nhân tạo tới 81% và 84% ở nồng độ 400 microg/mL [2]. Dẫu vậy, các tác giả khẳng định đây chỉ là mô hình túi hòa tan màng trứng nhân tạo trong phòng thí nghiệm và bắt buộc phải có nghiên cứu in vivo cũng như thử nghiệm lâm sàng để xác thực [2].
Đối với cỏ bờm ngựa, danh mục các cây thực phẩm có bằng chứng khoa học về ngăn ngừa và kiểm soát sỏi thận được rà soát năm 2018 (như trà xanh, mâm xôi, mùi tây, lựu, tầm ma...) hoàn toàn không nhắc tới loại cây này [1]. Sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng chất lượng cao là rào cản lớn [7]. Ngay cả đối với các biện pháp y khoa hiện đại, số lượng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đánh giá việc giảm tái phát sỏi vẫn còn rất khiêm tốn [7].
Việc tự ý sắc nước cỏ bờm ngựa uống với hy vọng tiêu sỏi là hành động mạo hiểm. Một số hợp chất trong cỏ bờm ngựa như rutin hay flavonoid tuy có đặc tính sinh học tốt [3], nhưng hàm lượng hấp thu qua đường tiêu hóa và cơ chế tác động lên thận ở người vẫn chưa hề được kiểm chứng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc sỏi thận đang có biến chứng tắc nghẽn đường tiết niệu tuyệt đối không được tự ý dùng các loại nước lá lợi tiểu dân gian. Một ca bệnh lâm sàng năm 2017 báo cáo trường hợp nam giới bị tổn thương thận cấp nghiêm trọng với nồng độ creatinine huyết thanh lên tới 15,9 mg/dL sau khi bị tắc nghẽn niệu quản hai bên do sỏi axit uric, dẫn đến tình trạng vô niệu hoàn toàn phải lọc máu cấp cứu [8]. Tình trạng tắc nghẽn đường tiểu kết hợp mất thể tích dịch và thuốc giảm đau có thể gây suy thận cấp nguy hiểm tính mạng [8].
Những bệnh nhân có bệnh lý nền tự miễn phức tạp cũng cần được theo dõi thận trọng. Báo cáo năm 2023 về một bệnh nhân nữ mắc bệnh lupus ban đỏ hệ thống (SLE) bị sỏi thận tái phát nhiều lần cho thấy, qua 8 năm theo dõi, chức năng thận suy giảm với creatinine huyết thanh tăng từ 0,8 mg/dL lên 1,3 mg/dL, trải qua hơn 20 lần can thiệp sỏi [4]. Với những bệnh nhân có tổn thương thận mạn tính hoặc sỏi kết hợp nhiễm trùng đường tiết niệu, việc tự ý dùng thảo mộc không rõ nguồn gốc có thể làm chậm trễ can thiệp ngoại khoa, gây hẹp niệu quản và mất chức năng thận [4].
Áp dụng đúng cách trong đời sống dựa trên khoa học
Để kiểm soát và phòng ngừa sỏi thận hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học đã được kiểm chứng thay vì tìm đến các bài thuốc dân gian chưa rõ thực hư:
- Điều chỉnh chế độ ăn uống theo loại sỏi: Để phòng ngừa sỏi canxi oxalat, sỏi cystin và sỏi axit uric, người bệnh cần kiềm hóa nước tiểu bằng cách ăn chế độ giàu trái cây và rau xanh, bổ sung citrat theo đơn hoặc uống nước khoáng kiềm [5]. Ngược lại, để ngừa sỏi canxi photphat và sỏi struvit, nước tiểu cần được toan hóa bằng nước ép nam việt quất hoặc betaine để hạ pH nước tiểu [5].
- Cân nhắc lượng nước và dinh dưỡng: Chế độ ăn nhiều rau củ quả đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa sỏi [1]. Tránh việc giảm cân cấp tốc đi kèm chế độ ăn quá nhiều đạm động vật, lạm dụng thuốc nhuận tràng hoặc uống thiếu nước vì chúng làm tăng nguy cơ hình thành sỏi [5].
- Thăm khám chuyên khoa: Bệnh sỏi thận có tỷ lệ tái phát lên tới 50% trong vòng 5-10 năm [1]. Vì vậy, việc đánh giá chỉ số pH nước tiểu và xét nghiệm nước tiểu 24 giờ là cần thiết để định hướng các yếu tố gây sỏi và đưa ra phác đồ dự phòng chuẩn xác [5]. Khi viên sỏi gây đau hoặc tắc nghẽn, các can thiệp như thuốc chống co thắt, nội soi niệu quản hoặc tán sỏi là giải pháp y khoa cần thiết [5], [2].
Cỏ bờm ngựa chứa một số chất kháng viêm trong ống nghiệm nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chứng minh công dụng bài sỏi hay trị dứt điểm sỏi thận ở người. Người bệnh không nên tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để tránh nguy cơ tắc nghẽn đường tiểu và tổn thương thận cấp. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiết niệu để có phác đồ điều trị an toàn và khoa học.
