Uống rượu hạt gấc chữa bệnh: Rủi ro ngộ độc ít người biết

Thói quen uống rượu hạt gấc: Bài thuốc hay rủi ro tiềm ẩn?

Trong dân gian, hạt gấc (tên khoa học là Momordica cochinchinensis, hay vị thuốc mộc miết tử) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong tủ thuốc gia đình. Nhiều người thường gom hạt gấc sau khi nấu xôi, nướng sơ qua rồi ngâm với rượu trắng để dùng dần.

Ban đầu, bình rượu ngâm này chủ yếu được dùng để xoa bóp mỗi khi trái gió trở trời, đau nhức xương khớp hoặc tụ máu bầm. Thế nhưng, qua những lời truyền miệng vô căn cứ, không ít người tin rằng uống trực tiếp vài ly rượu hạt gấc mỗi ngày có thể chữa khỏi bệnh viêm loét dạ dày, tiêu viêm và tăng cường sinh lực.

Thực tế, uống rượu hạt gấc là một hành động tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng. Hạt gấc chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học rất mạnh, bao gồm saponin và triterpenoid, có thể gây ngộ độc tế bào và độc tính cơ quan nếu tự ý đưa vào đường tiêu hóa mà không qua tinh chế hoặc kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.

Độc tính toàn thân và nguy cơ đối với tim mạch

Mặc dù phần thịt quả gấc rất giàu dưỡng chất và an toàn khi ăn, hạt gấc lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Các dữ liệu khoa học hiện đại đã ghi nhận độc tính toàn thân đáng sợ của các chất chiết xuất từ hạt gấc khi xâm nhập sâu vào cơ thể.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã nhắc lại dữ liệu thử nghiệm độc tính cấp tính theo hướng dẫn OECD 420 trên động vật có vú: khi tiêm chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn của hạt gấc qua đường tĩnh mạch hoặc tiêm bắp, các động vật thí nghiệm đều tử vong trong vòng vài ngày ^[1]. Điều này cho thấy hạt gấc chứa các độc chất có khả năng tàn phá cơ thể nhanh chóng nếu bỏ qua hàng rào chọn lọc tự nhiên.

Cũng trong nghiên cứu năm 2021 này, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chi tiết tác động của chiết xuất hạt gấc (Momordica cochinchinensis seed extract - CMSE) trên phôi cá ngựa vằn từ 2 đến 3 ngày sau thụ tinh ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt gấc gây ra hàng loạt tổn thương độc tính trên tim phụ thuộc vào liều lượng: gây phù màng ngoài tim, kích hoạt quá trình tự chết của tế bào tim (apoptosis), làm tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS), gây thâm nhiễm bạch cầu trung tính tại mô tim, làm giảm tốc độ dòng chảy của máu và làm suy giảm biểu hiện của 3 gen chỉ thị chức năng tim ^[1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hạt gấc có thể gây độc cho tim thông qua các con đường viêm nhiễm, stress oxy hóa và chết rụng tế bào ^[1].

Saponin trong hạt gấc: Con dao hai lưỡi

Hoạt chất nổi bật và chiếm hàm lượng lớn trong hạt gấc là các triterpenoid saponin. Bản chất của saponin là chất có hoạt tính bề mặt mạnh, có thể phá hủy màng tế bào.

Một nghiên cứu năm 2016 đã phân lập được 2 saponin triterpenoid loại oleanane mới cùng 16 hợp chất đã biết từ hạt gấc ^[2]. Khi thử nghiệm trên 5 dòng tế bào ung thư ở người, hợp chất số 6 thể hiện độc tính tiêu diệt dòng tế bào ung thư bạch cầu HL-60 với giá trị IC50 là 18,1 micromol/L, trong khi hợp chất số 10 thể hiện độc tính trên tế bào ung thư gan SMMC-7721 và ung thư phổi A-549 với IC50 lần lượt là 34,4 và 32,8 micromol/L ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận hợp chất số 2 mới phân lập có khả năng kích thích hấp thu glucose ở nồng độ 10 micromol/L với mức tiêu thụ 0,29 micromol/L ^[2].

Đến năm 2019, các nhà khoa học tiếp tục phân lập thêm 5 hợp chất lignan mới gọi là mubiesin A - E cùng 27 hợp chất đã biết từ phân đoạn gây độc tế bào và chống viêm của hạt gấc ^[3]. Dù trong ống nghiệm, khả năng ức chế tế bào khối u và giảm chất trung gian gây viêm NO, TNF-alpha là hướng đi tiềm năng cho điều chế thuốc trị ung thư, nhưng đối với người bình thường, việc tự uống rượu ngâm chứa saponin chưa tinh chế sẽ khiến các tế bào khỏe mạnh của niêm mạc ruột và mạch máu phải đối mặt trực tiếp với độc tính hủy hoại tế bào này ^[3].

Bằng chứng bảo vệ dạ dày trên động vật: Đừng hiểu lầm sang rượu ngâm!

Nhiều người biện minh cho việc uống rượu hạt gấc bằng các thông tin cho rằng hạt gấc chữa được viêm loét dạ dày. Thực tế, khoa học đã có nghiên cứu về vấn đề này, nhưng bản chất hoàn toàn khác với việc uống rượu gấc tự chế.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã khảo sát tác dụng chống viêm dạ dày của chiết xuất hạt gấc (MSE) trên các mô hình gặm nhấm ^[4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất MSE thể hiện tác dụng bảo vệ niêm mạc tương đương với thuốc rebamipide trong mô hình viêm dạ dày cấp do cồn và do thuốc giảm đau diclofenac, đồng thời có hiệu quả bảo vệ trong mô hình viêm dạ dày mạn tính do vi khuẩn Helicobacter pylori ^[4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra chiết xuất này kích thích thụ thể somatostatin và thụ thể peptide liên quan đến gen calcitonin, giúp bảo vệ dạ dày, và làm lành vết thương trên da chuột ^[4]. Thành phần momordica saponin I được xác định là chất đánh dấu có hoạt tính giúp giảm chỉ số tổn thương niêm mạc ^[4].

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng xác định liều gây chết ước tính qua đường uống đơn liều của chiết xuất hạt gấc trên động vật là lớn hơn 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày, và mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ có hại (NOAEL) trong thử nghiệm uống lặp lại được ghi nhận ở mức 2000 mg/kg mỗi ngày ^[4]. Cần nhấn mạnh: đây là chiết xuất tinh khiết được kiểm soát liều lượng trên động vật gặm nhấm, tuyệt đối không đồng nghĩa với việc uống rượu hạt gấc thủ công tại nhà là an toàn. Bản thân rượu (cồn) đã là một chất tàn phá niêm mạc dạ dày nặng nề. Việc hòa tan thêm saponin thô và các độc chất từ hạt gấc vào rượu rồi uống vào chỉ làm tăng nguy cơ kích ứng, thậm chí gây viêm loét và xuất huyết tiêu hóa nghiêm trọng.

Các nghiên cứu phân lập hoạt tính chống viêm khác

Trong y học cổ truyền, hạt gấc được ghi nhận dùng để chữa mụn nhọt, đau nhức do thấp khớp, co thắt cơ, trĩ và u máu ^[5]. Để giải mã các công dụng này, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu phân lập chuyên sâu trên tế bào:

Một nghiên cứu năm 2013 phân lập được 2 saponin triterpenoid từ hạt gấc: một glycoside gypsogenin mới (hợp chất 1) và một glycoside acid quillaic (hợp chất 2) ^[6]. Thử nghiệm cho thấy hợp chất 2 có hoạt tính chống viêm trên tế bào RAW 264.7 nhờ ức chế các chất gây viêm nitric oxide (NO) và interleukin-6 (IL-6) thông qua ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB ^[6].

Năm 2016, nghiên cứu tác dụng bảo vệ thận của hạt gấc trước độc tính của thuốc hóa trị cisplatin trên tế bào biểu mô thận heo LLC-PK1 cho thấy: hai saponin phân lập từ hạt gấc (dẫn xuất của gypsogenin và dẫn xuất của acid quillaic) ở nồng độ 5 và 25 micromol/L đã giúp cải thiện tình trạng nhiễm độc thận do cisplatin lên tới 80% so với đối chứng thông qua việc làm giảm phosphoryl hóa chuỗi tín hiệu MAPKs ^[7].

Năm 2017, nghiên cứu trên chiết xuất cồn hạt gấc xác định momordica saponin I làm giảm sản sinh NO trên tế bào RAW 264.7 được kích hoạt bởi LPS mà không gây độc tế bào ^[5]. Hợp chất này làm giảm lượng mRNA của iNOS và COX-2, ức chế sự chuyển dịch tiểu đơn vị p65 và p50 của NF-kappaB vào nhân, đồng thời làm giảm mức phosphoryl hóa các protein truyền tín hiệu viêm như I-kappa-B-alpha, Src và Syk ^[5].

Năm 2020, nghiên cứu về chuyển hóa mỡ cho thấy saponin dẫn xuất từ gypsogenin phân lập từ hạt gấc thể hiện tác dụng ức chế sự tạo mỡ ở tế bào mỡ ^[8]. Trên các tế bào mỡ trưởng thành, saponin này đảo ngược sự biểu hiện gen cytokine tiền viêm do TNF-alpha kích thích, đồng thời làm giảm biểu hiện gen phân giải mỡ, từ đó giảm phân giải lipid cơ bản ^[8].

Mặc dù các saponin phân lập mang lại nhiều triển vọng dược lý trên mô hình tế bào, các chuyên gia luôn nhắc nhở rằng chiết xuất thô từ hạt gấc nguyên vẹn chứa hỗn hợp phức tạp nhiều chất, trong đó có cả các phân đoạn độc tính cao chưa qua tinh chế.

Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng hạt gấc

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không độc". Rất nhiều loại hạt thực vật họ Bầu bí chứa các protein độc và saponin với hàm lượng cao để tự vệ sinh học trước sâu bọ và thú rừng. Khi ngâm vào rượu nồng độ cao, rượu đóng vai trò là dung môi hòa tan toàn bộ các chất béo, saponin và độc tố tế bào từ hạt gấc ra ngoài dịch ngâm.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng công dụng bôi ngoài da với việc uống vào trong. Y học cổ truyền từ xưa đến nay chủ yếu dùng cồn hạt gấc xoa bóp giảm sưng đau, bầm tím, xoa ngoài mụn nhọt hoặc bôi trĩ. Da là lớp màng bảo vệ dày dặn, các phân tử lớn và độc chất khó hấp thu ồ ạt vào máu. Trái lại, khi uống vào ống tiêu hóa, các saponin gây tổn thương hàng rào ruột, đi thẳng vào vòng tuần hoàn, gây gánh nặng thải độc cho gan, thận và đe dọa trực tiếp cơ tim như các mô hình sinh học đã cảnh báo ^[1].

Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu hạt gấc?

• Phụ nữ có thai và cho con bú: Tuyệt đối không được uống. Các saponin và hoạt chất độc tế bào có thể gây co bóp tử cung, nguy cơ dị tật hoặc độc tính phôi thai tương tự như ghi nhận trên phôi cá ngựa vằn ^[1].
• Trẻ em: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc gan, thận non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương vĩnh viễn trước các hoạt chất saponin thô.
• Người có bệnh lý tim mạch: Nghiên cứu đã chứng minh chiết xuất hạt gấc gây độc trực tiếp trên tế bào cơ tim, phù màng tim và giảm lưu lượng máu, do đó người có tiền sử suy tim, thiếu máu cơ tim càng phải tránh xa ^[1].
• Người bị bệnh dạ dày, viêm ruột: Uống rượu gấc nồng độ cồn cao chứa saponin sẽ làm tróc niêm mạc, kích hoạt cơn đau cấp tính và nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.
• Người có bệnh nền gan, thận: Các cơ quan chuyển hóa này sẽ bị quá tải hoặc tổn thương thêm khi xử lý các độc tố triterpenoid phức tạp từ hạt gấc.

Hướng dẫn dùng hạt gấc đúng cách và an toàn

Để phát huy giá trị của hạt gấc mà không rước họa vào thân, bạn chỉ nên áp dụng phương pháp dùng ngoài:

• Chỉ dùng bôi ngoài da: Rượu hạt gấc ngâm (thường ngâm hạt gấc đã nướng chín thơm vỏ ngoài với rượu 40-45 độ) chỉ dùng để xoa bóp nhẹ nhàng lên các vùng cơ bị đau nhức, các khớp bị sưng cứng do thời tiết, hoặc các vết bầm tím do va đập [2, 4].
• Không bôi lên vết thương hở lớn: Mặc dù chiết xuất hạt gấc có nghiên cứu làm lành vết thương trên chuột ^[4], nhưng rượu gấc tự chế tại nhà không đảm bảo vô trùng, cồn cay rát có thể làm hoại tử mô non và khiến độc chất ngấm sâu vào tuần hoàn máu.
• Lượng dùng: Chỉ dùng một lượng nhỏ vừa phải (khoảng vài mililit mỗi lần) xoa đều lên vùng da cần trị liệu, ngày từ 1 đến 2 lần. Nếu thấy da đỏ rát, ngứa ngáy hay nổi mẩn thì phải dừng lại và rửa sạch ngay bằng nước.
• Bảo quản: Bình rượu gấc phải được dán nhãn cảnh báo thật rõ: "THUỐC DÙNG NGOÀI - CẤM UỐNG", để xa tầm tay trẻ em và tách biệt hoàn toàn khỏi khu vực để các loại rượu bổ, rượu thực phẩm trong gia đình.

Hạt gấc là một nguồn dược liệu quý đang được khoa học khai thác để tìm kiếm các hoạt chất kháng viêm, chống ung thư mới. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu hạt gấc để uống tại nhà là một sai lầm nguy hiểm có thể đánh đổi bằng tính mạng. Hãy giữ thói quen sử dụng hạt gấc đúng cách bằng việc chỉ xoa bóp ngoài da, và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ khi gặp các vấn đề sức khỏe.