Cỏ chét ba có 'chữa dứt' bệnh gan? Sự thật sau lời đồn truyền miệng

Nhiều người truyền tai nhau dùng cỏ chét ba (các loài thuộc chi Potentilla) sắc nước uống để thanh nhiệt, tiêu độc và hạ men gan. Không ít lời đồn thổi thậm chí còn cho rằng loại thảo mộc này có thể "chữa dứt" các bệnh lý mạn tính nguy hiểm như viêm gan B hay xơ gan.

Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất chiết xuất từ nhóm thực vật này mới chỉ ghi nhận tác dụng bảo vệ tế bào gan sơ bộ trong phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh cỏ chét ba có khả năng trị dứt điểm bệnh gan.

Cơ chế tác động ghi nhận trong phòng thí nghiệm

Chi thực vật Potentilla (họ Hoa hồng - Rosaceae) gồm khoảng 200 đến 500 loài trên toàn thế giới, từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc dân gian [2, 3]. Các phân tích hóa thực vật ghi nhận chi này chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên, bao gồm triterpenoid, flavonoid, tannin và các axit phenolic [3, 4].

Cơ chế sinh học được nhắc đến nhiều nhất liên quan đến hoạt tính chống oxy hóa ^[1]. Lượng tannin dồi dào cùng các triterpene giúp trung hòa gốc tự do, giảm thiểu quá trình viêm và bảo vệ màng tế bào trước các tác nhân gây độc [2, 4]. Khi tế bào gan giảm mức độ tổn thương hoại tử, phản ứng viêm giảm đi, từ đó giúp hạn chế việc phóng thích các enzyme gan vào máu. Tuy nhiên, các tác động này chỉ mới được phân tích ở mức độ phân tử và tế bào cô lập ^[2].

Nghiên cứu trên tế bào và mô hình động vật nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu bảo vệ gan của chi thảo dược này chủ yếu đến từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên loài Potentilla anserina.

Năm 2014, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát tác dụng của chiết xuất methanol từ rễ củ cây Potentilla anserina trên chuột bị tổn thương gan gây ra bởi d-galactosamine (d-GalN) và lipopolysaccharide ^[3]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 6 hợp chất triterpene 28-O-monoglucopyranosyl ester (ký hiệu potentillanoside A–F) cùng 32 hợp chất đã biết ^[3].

Trên mô hình nuôi cấy sơ cấp tế bào gan chuột, bốn hợp chất triterpene thể hiện khả năng ức chế độc tính tế bào do d-GalN gây ra với nồng độ ức chế 50% gồm: potentillanoside A (IC50 = 46,7 µM), 28-O-beta-d-glucopyranosyl pomolic acid (IC50 = 9,5 µM), rosamutin (IC50 = 35,5 µM) và kaji-ichigoside F1 (IC50 = 14,1 µM) ^[3]. Khi thử nghiệm đường uống trên chuột sống, potentillanoside A, rosamutin và kaji-ichigoside F1 phát huy hiệu quả bảo vệ gan ở mức liều từ 50 đến 100 mg/kg trọng lượng ^[3]. Cơ chế được kết luận là nhờ làm giảm độc tính trực tiếp lên tế bào gan ^[3].

Năm 2018, một nghiên cứu khác tiếp tục phân lập được hai hợp chất gallic acid glycoside mới từ chiết xuất methanol rễ củ Potentilla anserina, đặt tên là potentillanoside G và H ^[4]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận potentillanoside H thể hiện hoạt tính bảo vệ gan với chỉ số IC50 đạt 99,5 µM ^[4].

Dù các kết quả trên chuột cho thấy tiềm năng hạ tổn thương gan, giới hạn lớn nhất là toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở quy mô động vật và nuôi cấy tế bào nhân tạo [1, 5].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Một tổng quan hệ thống giai đoạn 2009-2020 chỉ ra rằng hơn 210 hợp chất mới và đã biết thuộc chi Potentilla có các hoạt tính sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh và bảo vệ gan ^[2]. Dẫu vậy, các chuyên gia nhấn mạnh các nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) cần được đánh giá lại thận trọng ^[2]. Khi đi vào cơ thể sống, các chất này chịu tác động chuyển hóa của hệ vi sinh đường ruột tạo ra các dẫn xuất như urolithin, khiến tác dụng thực tế có thể khác xa kết quả phòng thí nghiệm ^[2].

Một đánh giá khác về hồ sơ dược lý của chi thảo mộc này cũng kết luận rằng phần lớn bằng chứng hiện tại vẫn nằm ở mức in vitro và in vivo trên động vật ^[5]. Các nhà khoa học lưu ý cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người mới có thể xác thực được hiệu quả và tính an toàn theo chuẩn y học thực chứng [2, 4].

Đến thời điểm hiện tại, y văn thế giới chưa ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh chiết xuất cỏ chét ba có thể tiêu diệt virus viêm gan B, C hay đảo ngược quá trình xơ hóa gan ở người bệnh.

Hiểu lầm tai hại: Nhầm lẫn hạ men gan với "chữa dứt bệnh"

Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng việc men gan (AST, ALT) giảm với việc căn bệnh đã biến mất hoàn toàn.

Men gan chỉ là thước đo gián tiếp cho thấy mức độ hoại tử tế bào gan ở một thời điểm nhất định. Khi dùng một số thảo mộc có tính chống oxy hóa, men gan có thể tạm thời hạ xuống do màng tế bào bớt tổn thương. Tuy nhiên, căn nguyên gây bệnh gốc rễ như sự nhân lên của virus viêm gan B, virus viêm gan C, tình trạng ứ đọng mỡ hay tự miễn vẫn tiếp tục âm thầm tiến triển.

Nếu người bệnh tự ý bỏ thuốc kháng virus hay thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang uống nước lá truyền miệng, virus có thể bùng phát dữ dội. Hậu quả dẫn đến suy gan cấp, đẩy nhanh tốc độ xơ gan và ung thư gan.

Ai nên thận trọng?

Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính (viêm gan siêu vi, xơ gan, gan nhiễm mỡ nặng) tuyệt đối không tự ý dùng thảo mộc chưa qua kiểm duyệt để thay thế phác đồ y khoa.

Thảo mộc tự hái hoặc mua trôi nổi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, chứa kim loại nặng hoặc tồn dư chất bảo quản. Bản thân gan của người bệnh vốn đã suy yếu, việc dung nạp thêm các chất chưa rõ độc tính vô tình bắt gan và thận phải làm việc quá tải để chuyển hóa, dễ dẫn tới ngộ độc gan cấp tính.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị nền cũng cần tránh dùng loại cây này để phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Lời khuyên áp dụng an toàn

Việc chăm sóc lá gan đòi hỏi các biện pháp khoa học, bền vững thay vì trông đợi vào những bài thuốc thần kỳ:

• Khám chuyên khoa định kỳ: Thực hiện xét nghiệm máu, siêu âm gan để theo dõi chính xác tải lượng virus và cấu trúc mô gan.
• Tuân thủ chỉ định: Dùng đúng và đủ các loại thuốc được bác sĩ chuyên khoa kê đơn; không tự ý ngưng thuốc khi thấy men gan tạm ổn định.
• Chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Hạn chế tối đa rượu bia, thức ăn nhiều dầu mỡ và thực phẩm chế biến sẵn; uống đủ nước và tăng cường rau xanh.
• Thận trọng với thảo dược: Bất kỳ sản phẩm hỗ trợ nào đưa vào cơ thể đều cần tham vấn ý kiến trực tiếp của bác sĩ điều trị để đảm bảo không gây độc cho gan.

Cỏ chét ba chỉ mới dừng lại ở tiềm năng sinh học sơ bộ trên mô hình chuột và tế bào cô lập. Thảo mộc tự nhiên không thể thay thế cho các can thiệp y tế đã được kiểm chứng. Khi có các vấn đề về gan, người bệnh cần sáng suốt thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín thay vì đánh cược sức khỏe vào những lời đồn truyền miệng vô căn cứ.