Nhiều người dân thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc mỗi khi gặp vấn đề về tiêu hóa hoặc sưng viêm nhẹ trong cơ thể. Trong số đó, các loài thảo dược thuộc chi Cỏ chét ba (chi Potentilla) được lưu truyền từ lâu đời với tác dụng cầm tiêu chảy và giảm viêm. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại cây này dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là điều nhiều người thắc mắc.
Các nghiên cứu dược lý học hiện đại xác nhận chi Cỏ chét ba chứa nhiều hoạt chất sinh học có tác dụng kháng viêm và hỗ trợ đường ruột [1]. Dù vậy, phần lớn các bằng chứng hiện nay mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm và mô hình động vật, chưa đủ dữ liệu lâm sàng quy mô lớn trên người [2].
Chi Cỏ chét ba và ứng dụng trong y học cổ truyền
Chi Cỏ chét ba (Potentilla) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), phân bố chủ yếu ở các vùng ôn đới, hàn đới và vùng núi cao thuộc Bắc bán cầu [1]. Trên thế giới có khoảng 200 đến 500 loài thuộc chi này, trong đó riêng tại Trung Quốc đã ghi nhận khoảng 90 loài có lịch sử sử dụng lâu đời trong y học dân tộc [3].
Từ thời cổ đại, các bộ phận trên mặt đất cũng như phần rễ củ của chi thực vật này đã được sử dụng rộng rãi để chữa trị các vết thương, viêm nhiễm, kiết lỵ, tiêu chảy và nhiều chứng bệnh khác [1]. Chiết xuất từ rễ cây như loài Potentilla erecta từ lâu đã là bài thuốc dân gian phổ biến để đối phó với chứng viêm ruột, viêm da và rối loạn tiêu hóa [2].
Cơ chế tác động: Nhờ đâu cây có hoạt tính?
Hiệu quả dược lý của chi Cỏ chét ba đến từ nguồn hợp chất chuyển hóa thứ cấp vô cùng đa dạng. Đến nay, các nhà khoa học đã phân lập và xác định được tổng cộng 367 hợp chất từ các loài thực vật thuộc chi này [3]. Các nhóm chất chính bao gồm flavonoid, tannin, triterpene, phenolic acid và phenylpropanoid [3]. Một báo cáo tổng quan khác giai đoạn 2009-2020 cũng ghi nhận hơn 210 hợp chất mới và đã biết hiện diện trong cả phần trên mặt đất và phần ngầm của cây [2].
Hầu hết các tác dụng dược lý của chi thảo dược này được giải thích là nhờ hàm lượng tannin rất dồi dào, cùng với sự góp mặt của các triterpene phân bố ở mọi bộ phận của cây [1]. Tannin là chất làm se tự nhiên, có khả năng kết tủa protein trên bề mặt niêm mạc ruột. Lớp màng bảo vệ này giúp làm giảm dịch tiết, làm dịu tình trạng kích ứng và giảm số lần đi ngoài khi bị tiêu chảy [4].
Ngoài tannin, các hợp chất phenolic khác cũng đóng vai trò kháng viêm và bảo vệ tế bào. Phân tích trên ba loài thuộc chi này cho thấy hyperoside là hợp chất phenolic chiếm ưu thế với hàm lượng từ 2,56 mg/g đến 8,86 mg/g [5]. Chiết xuất lá của các loài này cũng chứa catechin, caffeic acid, ferulic acid, rutin và ellagic acid, mang lại khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn đáng kể trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm [5].
Bằng chứng chống tiêu chảy trên mô hình động vật
Tác dụng cầm tiêu chảy của chi Cỏ chét ba đã được kiểm chứng thông qua một số nghiên cứu trên động vật thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá tác dụng bảo vệ và độ an toàn của chiết xuất rễ loài Potentilla fulgens trên chuột bị gây tiêu chảy [4].
Kết quả nghiên cứu trên chuột chỉ ra rằng chiết xuất rễ Potentilla fulgens có hoạt tính chống tiêu chảy rõ rệt và an toàn trong mô hình thực nghiệm [4]. Tác dụng này được các tác giả nhận định là chủ yếu bắt nguồn từ thành phần tannin dồi dào trong cây, tương tự như cơ chế cầm tiêu chảy ở nhiều loài thực vật có tannin khác [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận hoạt tính chống tiêu chảy của loài này vẫn còn kém hơn một số cây thuốc dân gian khác được thử nghiệm trước đó [4].
Các tổng quan khoa học cũng khẳng định chiết xuất thân rễ loài Potentilla erecta thể hiện hoạt tính chống co thắt và chống tiêu chảy trong các mô hình dược lý, hỗ trợ cho việc điều trị tiêu chảy cấp [1]. Tuy nhiên, cơ chế tác động chi tiết của từng hoạt chất riêng biệt vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để làm sáng tỏ hoàn toàn [4].
Hoạt tính kháng viêm qua các thử nghiệm phòng thí nghiệm
Bên cạnh khả năng hỗ trợ tiêu hóa, hoạt tính kháng viêm là một trong những điểm nổi bật của chi thực vật này. Các thử nghiệm in vitro và in vivo cho thấy chiết xuất chi Cỏ chét ba có khả năng ức chế các phản ứng viêm, bảo vệ gan và chống loét đường tiêu hóa [1], [3].
Các nhà khoa học ghi nhận các polyphenol và flavonoid trong cây không chỉ có khả năng trung hòa các gốc tự do mà còn can thiệp vào các chuỗi phản ứng sinh hóa gây viêm [2], [5]. Điển hình, nghiên cứu trên loài Potentilla fruticosa cho thấy hàm lượng polyphenol toàn phần đạt tới 84,93 mmol gallic acid tương đương/100 g và flavonoid đạt 84,14 mmol quercetin tương đương/100 g, giúp cây thể hiện khả năng quét gốc tự do vượt trội qua các xét nghiệm DPPH, ABTS và FRAP [5]. Nhờ đó, chiết xuất từ cây mở ra tiềm năng lớn trong việc phát triển các liệu pháp giảm tổn thương mô do viêm [1].
Dù vậy, giới khoa học cũng chỉ ra một biến số lớn khi chuyển tiếp từ thử nghiệm ống nghiệm sang cơ thể sống. Một tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng các kết quả in vitro đối với polyphenol của cây cần được đánh giá lại thận trọng, bởi vì khi đi vào cơ thể sống, các chất này bị hệ vi sinh đường ruột chuyển hóa thành các chất chuyển hóa mới như urolithin [2]. Quá trình này có thể làm thay đổi đáng kể hoạt tính sinh học và hiệu quả thực tế của cây trong cơ thể sống so với trong ống nghiệm [2].
Khoảng trống nghiên cứu lâm sàng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm rất phổ biến của người tiêu dùng là coi các cây thuốc dân gian có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị kê đơn. Nhiều người cho rằng thảo mộc thì luôn tác động tức thì và lành tính tuyệt đối mà không cần kiểm chứng.
Thực tế khoa học cho thấy các nghiên cứu về chi Cỏ chét ba hiện mới dừng lại ở mức tiền lâm sàng. Các tài liệu tổng quan lớn đều nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu in vitro, in vivo và đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để khẳng định tính an toàn và hiệu quả theo chuẩn mực y học hiện đại [1], [2]. Các ứng dụng tiềm năng như dùng chiết xuất thân rễ Potentilla erecta cho bệnh viêm loét đại tràng (colitis ulcerosa), kiết lỵ hay viêm da vẫn cần thêm bằng chứng lâm sàng chặt chẽ trước khi được đưa vào phác đồ điều trị chính thức [1], [2].
Người bệnh không nên tự ý ngưng các thuốc kháng viêm hoặc thuốc trị tiêu chảy được bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống trà hay bột cây tự hái, vì điều này có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng nặng hơn hoặc mất nước nghiêm trọng.
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù chiết xuất từ rễ thực vật này được đánh giá là tương đối an toàn trong mô hình thử nghiệm động vật [4], việc sử dụng tùy tiện vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Hàm lượng tannin cao trong cây có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nếu dùng với liều lượng đậm đặc hoặc dùng khi đói bụng. Những người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày tá tràng nặng cần hết sức lưu ý để tránh cảm giác cồn cào, buồn nôn. Ngoài ra, tannin có đặc tính kết tủa và cản trở hấp thu các khoáng chất như sắt cũng như nhiều loại thuốc tây y.
Người bị tiêu chảy nhiễm khuẩn nặng đi kèm sốt cao, phân có máu tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc thảo mộc cầm tiêu chảy tại nhà. Người có bệnh lý nền về gan, thận, phụ nữ mang thai, cho con bú hoặc người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ loài cây này.
Gợi ý áp dụng và lời khuyên an toàn
Trong đời sống thường ngày, nếu bạn sử dụng các sản phẩm trà thảo mộc hoặc chiết xuất chứa các loài Cỏ chét ba được cấp phép lưu hành, hãy tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn trên bao bì. Tránh đun sắc quá đặc nhằm hạn chế lượng tannin chát gây xót ruột. Thời điểm thích hợp để sử dụng là sau bữa ăn nhẹ.
Khi gặp tình trạng tiêu chảy nhẹ, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là bù đủ nước và điện giải kịp thời, ăn thức ăn lỏng, dễ tiêu hóa và theo dõi sát diễn tiến sức khỏe. Các loại thảo mộc chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ, không thể thay thế việc bù nước thiết yếu.
Nhìn chung, chi Cỏ chét ba là dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng viêm và làm se niêm mạc rõ nét trong phòng thí nghiệm. Người tiêu dùng nên giữ thái độ tiếp cận khoa học, tỉnh táo trước những lời đồn thổi thổi phồng công dụng và luôn ưu tiên thăm khám y tế khi cơ thể có triệu chứng bất thường.
