Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh vườn để giã nát rồi đắp lên vùng da bị mụn nhọt, lở loét hoặc trầy xước. Trong dân gian, cỏ gừng thường được truyền miệng là bài thuốc làm mát, tiêu viêm và gom cọng mủ nhanh chóng. Liệu kinh nghiệm truyền miệng này có cơ sở khoa học hay tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm nguy hiểm?
Câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện tại là: Cỏ gừng không có bằng chứng khoa học chứng minh khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây nhiễm trùng da ở người. Ngược lại, hành vi tự ý đắp cỏ gừng tươi trực tiếp lên vết thương hở mang lại rủi ro bội nhiễm vi khuẩn từ đất và nước, có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Hàng rào bảo vệ tự nhiên của da hoạt động ra sao?
Làn da của con người không chỉ là một lớp màng bọc cơ học đơn thuần mà là một hệ thống phòng thủ sinh học phức tạp. Hệ thống này bao gồm hai thành phần hoạt động song song là hàng rào thẩm thấu vật lý và hàng rào miễn dịch kháng khuẩn [1]. Khi lớp biểu bì còn nguyên vẹn, các tế bào sừng kết hợp với lipid ngăn chặn sự xâm nhập của các vi sinh vật gây hại từ môi trường bên ngoài [1].
Bên cạnh cấu trúc vật lý, lớp biểu bì và hạ bì còn liên tục sản sinh các peptide kháng khuẩn tự nhiên, tiêu biểu là defensin và cathelicidin [2]. Những phân tử protein nhỏ bé này đóng vai trò tiền tuyến trong việc nhận diện và tiêu diệt vi khuẩn gram âm, vi khuẩn gram dương, vi nấm và virus [2]. Đặc điểm cấu trúc đặc biệt giúp peptide kháng khuẩn phá hủy màng tế bào vi sinh vật mà không làm tổn hại đến tế bào của cơ thể người [2].
Khi hàng rào thẩm thấu của da bị phá vỡ do chấn thương hoặc vết thương hở, cơ thể lập tức kích hoạt phản ứng bù trừ. Một nghiên cứu công bố năm 2011 chỉ ra rằng các tổn thương cấp tính và mạn tính ở hàng rào da làm gia tăng biểu hiện của các beta-defensin (cụ thể là mBD-1, mBD-3 và mBD-14) nhằm bảo vệ mô bên dưới khỏi sự tấn công của mầm bệnh [1]. Mức tăng này sẽ giảm xuống khi hàng rào biểu bì được phục hồi [1].
Song song với các peptide kháng khuẩn, hệ vi sinh vật thường trú trên bề mặt da cũng tham gia duy trì trạng thái cân bằng nội môi [3]. Các loài vi khuẩn cộng sinh như Staphylococcus epidermidis và Propionibacterium acnes hạn chế sự phát triển quá mức của vi khuẩn có hại thông qua quá trình lên men và ức chế sự giải phóng các cytokine gây viêm sau khi da bị tổn thương [3].
Bằng chứng khoa học về cỏ gừng: Nghiên cứu nói gì?
Cỏ gừng, có tên khoa học là Panicum repens L., là một loài thực vật thuộc họ Hòa thảo. Trong y học dân gian, cây này thường được nhắc đến với nhiều công dụng khác nhau từ hỗ trợ tiêu hóa đến điều trị ngoài da. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại về loài cây này còn rất hạn chế và chưa từng xác nhận hoạt tính kháng khuẩn trên da.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành đánh giá hoạt tính lợi tiểu của dịch chiết ethanol từ rễ và thân rễ cỏ gừng (Panicum repens) trên động vật thực nghiệm [4]. Trong thử nghiệm này, chuột cống được cho uống một liều duy nhất dịch chiết cỏ gừng với hàm lượng 500 mg/kg thể trọng [4]. Kết quả sau 24 giờ theo dõi cho thấy thể tích nước tiểu cùng nồng độ các ion natri và kali trong nước tiểu của chuột tăng lên đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0.05) [4].
Nghiên cứu trên chỉ dừng lại ở tác dụng lợi tiểu trên mô hình động vật khi dùng qua đường uống [4]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người hoặc thử nghiệm in vitro chứng minh dịch chiết cỏ gừng có khả năng ức chế hay tiêu diệt các vi khuẩn gây nhiễm trùng da thường gặp. Việc suy diễn từ một nghiên cứu lợi tiểu trên chuột sang tác dụng trị nhiễm khuẩn da ở người là hoàn toàn sai lệch về mặt khoa học.
Các dữ liệu nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn của cỏ gừng trên các chủng vi khuẩn gây bệnh ngoài da gần như bằng không. Người bệnh không thể dựa vào một thử nghiệm lợi tiểu trên động vật để tin rằng loại cỏ này có thể thay thế thuốc kháng sinh hay các dung dịch sát khuẩn y tế.
Nguy cơ bội nhiễm từ vi khuẩn đất khi đắp cây tươi
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên hái từ đất lên là sạch sẽ và an toàn. Trên thực tế, bề mặt của thân và lá cỏ tươi chứa một lượng lớn vi sinh vật hoại sinh, bào tử nấm và vi khuẩn có nguồn gốc từ đất và nguồn nước bẩn. Khi giã nát cây cỏ tươi để đắp lên vùng da tổn thương, người bệnh đã vô tình đưa thẳng những mầm bệnh nguy hiểm này vào sâu trong mô tế bào.
Một nghiên cứu năm 2018 theo dõi những biến đổi trong hệ vi sinh vật da của bệnh nhân chấn thương bỏng cho thấy những phát hiện đáng lo ngại [3]. Các tổn thương trên bề mặt da làm suy giảm nồng độ và hoạt tính của các peptide kháng khuẩn biểu bì, tạo điều kiện thuận lợi cho các vi khuẩn ngoại lai cư trú [3]. Nghiên cứu phát hiện tại các rìa vết thương bỏng có sự tập trung phong phú của các nhóm vi khuẩn ưa cực như Aeribacillus, Caldalkalibacillus, Nesterenkonia và Halomonas [3].
Điều đáng chú ý là các chi vi khuẩn này thường được phân lập từ các nguồn đất và nước tự nhiên [3]. Trong số các vi khuẩn có nguồn gốc từ môi trường này, Halomonas đã được ghi nhận là tác nhân gây bệnh nguy hiểm, dẫn đến nhiễm trùng huyết và viêm phúc mạc [3].
Khi vùng da bị trầy xước hoặc lở loét tiếp xúc với lá cây tươi chưa qua khử trùng, các mầm bệnh từ đất như Halomonas có thể xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn [3]. Bên cạnh đó, vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) vốn là tác nhân chiếm ưu thế trong các ca nhiễm trùng vết thương ngoài da [3]. Staphylococcus aureus kích thích sản xuất các cytokine tiền viêm và phân tử kháng khuẩn thông qua thụ thể miễn dịch bẩm sinh TLRs [3]. Sự xâm nhập ồ ạt của vi khuẩn lạ từ cỏ tươi sẽ kích động phản ứng viêm quá mức, làm biến đổi chức năng miễn dịch tại chỗ và thúc đẩy các biến chứng nguy hiểm như viêm mô tế bào, hoại tử, viêm phổi hoặc sốc nhiễm trùng [3].
Nguy cơ ở người có hàng rào da suy yếu
Không phải làn da của ai cũng có khả năng tự vệ giống nhau trước sự xâm nhập của vi sinh vật. Ở những người mắc các bệnh lý da liễu mạn tính hoặc có cơ địa suy giảm miễn dịch, việc đắp lá cây tươi càng dễ dẫn đến thảm họa bội nhiễm.
Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên 24 bệnh nhân viêm da cơ địa nhằm tìm hiểu hoạt động chức năng của các tế bào bạch cầu hạt trung tính (PMN) [5]. Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá khả năng thực bào và tiêu diệt nội bào của bạch cầu trung tính đối với vi khuẩn Klebsiella pneumoniae trong điều kiện in vitro [5]. Kết quả chỉ ra rằng bạch cầu trung tính ở bệnh nhân viêm da cơ địa bị suy giảm đáng kể cả về khả năng thực bào lẫn khả năng tiêu diệt vi khuẩn so với nhóm người khỏe mạnh [5].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng cường độ huỳnh quang trung bình của các phân tử kết dính và thụ thể TLR (như CD11b, CD66b, TLR2, TLR4, TLR5) trên màng tế bào bạch cầu của nhóm bệnh nhân này [5]. Hiện tượng này là hệ quả của việc tăng tính thấm của hàng rào da, khiến các phân tử vi khuẩn dễ dàng thâm nhập và kích thích các phản ứng miễn dịch bất thường [5].
Khi hàng rào da bị tổn thương kết hợp với bạch cầu bị suy giảm khả năng diệt khuẩn, việc đắp cỏ gừng tươi sẽ đưa thêm một lượng lớn kháng nguyên và vi khuẩn lạ vào mô [1, 6]. Hệ miễn dịch không đủ sức dọn dẹp vi khuẩn xâm nhập sẽ nhanh chóng bị quá tải, dẫn đến tình trạng mưng mủ lan rộng, loét sâu khó lành và nguy cơ nhiễm trùng toàn thân tăng cao [1, 6].
Những hiểu lầm tai hại khi tự chữa nhiễm trùng da
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Nhiều người tin rằng cỏ gừng giã nát có chất kháng sinh tự nhiên giúp rút mủ và làm se miệng vết thương. Thực tế, không có bằng chứng khoa học nào cho thấy dịch ép cỏ gừng tươi có thể thay thế thuốc diệt khuẩn. Việc đắp một khối bã thực vật ẩm ướt lên vết thương chỉ tạo ra một môi trường yếm khí ấm áp, lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi.
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng lợi tiểu với khả năng "thanh nhiệt, giải độc da". Dù nghiên cứu năm 2019 cho thấy dịch chiết rễ cỏ gừng làm tăng lượng nước tiểu và đào thải ion ở chuột cống với liều 500 mg/kg, tác dụng này chỉ liên quan đến bài tiết qua thận [4]. Tác dụng lợi tiểu trên động vật không đồng nghĩa với việc loại bỏ được ổ vi khuẩn đang khu trú và phá hủy mô dưới da người.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần rửa sạch cỏ gừng bằng nước muối là có thể an tâm đắp lên vết thương hở. Nước muối loãng không thể tiêu diệt hoàn toàn các bào tử nấm hay các vi khuẩn bám chặt trong biểu bì lá cây và rễ cây. Khi giã nát, các tế bào thực vật vỡ ra tạo thành hỗn hợp dịch chứa tạp chất hữu cơ, gây kích ứng mô hạt đang tái tạo và ức chế các peptide kháng khuẩn tự nhiên của da [1, 2].
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Những người đang có vết thương hở, vết cắt sâu, vết bỏng hoặc vùng da bị trầy xước chảy máu tuyệt đối không được đắp cỏ gừng hay bất kỳ loại lá cây tươi nào. Vết bỏng và vết thương hở vốn đã bị suy giảm nồng độ các peptide kháng khuẩn tự nhiên, việc tiếp xúc với vi sinh vật từ đất sẽ làm tăng vọt nguy cơ hoại tử [1, 2].
Bệnh nhân viêm da cơ địa, chàm, vảy nến hoặc viêm da dị ứng cần tránh xa phương pháp này. Như nghiên cứu năm 2012 đã chỉ ra, hàng rào bảo vệ da của nhóm người này bị khiếm khuyết và tế bào miễn dịch suy yếu chức năng diệt khuẩn, khiến họ cực kỳ dễ bị bội nhiễm thứ phát [5].
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, suy thận, xơ gan hoặc đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Ở những người này, khả năng kiểm soát nhiễm trùng tại chỗ rất kém. Nhiễm trùng da do đắp lá cây có thể nhanh chóng tiến triển thành nhiễm trùng huyết, viêm mô tế bào hoại tử dẫn đến tàn phế hoặc tử vong.
Cách xử lý đúng khi da bị tổn thương hoặc nhiễm trùng
Khi phát hiện da có dấu hiệu trầy xước, sưng đỏ hoặc có mủ, việc đầu tiên cần làm là rửa sạch tổn thương dưới vòi nước sạch hoặc bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9%. Có thể sử dụng các dung dịch sát khuẩn y tế thông thường theo hướng dẫn của nhân viên y tế để loại bỏ bụi bẩn và giảm mật độ vi khuẩn bề mặt.
Sau khi vệ sinh, cần thấm khô vết thương bằng gạc vô trùng và băng nhẹ để bảo vệ mô tổn thương khỏi bụi bẩn bên ngoài. Giữ cho vết thương khô ráo và sạch sẽ là điều kiện tiên quyết giúp các tế bào biểu mô và các peptide kháng khuẩn tự nhiên của cơ thể phát huy tối đa vai trò phục hồi [2, 5].
Tuyệt đối không tự ý dùng các loại bột than, lá cây giã nát, mỡ trăn hay các bài thuốc gia truyền chưa được kiểm chứng để bôi đắp lên tổn thương. Nếu vùng da xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng nặng như sưng nóng đỏ đau tăng dần, mủ chảy nhiều, xuất hiện vệt đỏ lan rộng hoặc kèm theo sốt cao, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định kháng sinh phù hợp.
Người dân không nên tự ý tìm kiếm cỏ gừng để chữa bệnh dựa trên lời truyền miệng. Hiện chưa có bất kỳ quy chuẩn y khoa nào về liều lượng hay cách bào chế an toàn của cỏ gừng đối với các bệnh ngoài da. Mọi biện pháp can thiệp lên da khi có nhiễm trùng đều cần tham vấn ý kiến của bác sĩ da liễu để tránh những hậu quả đáng tiếc.
Khoa học hiện đại đã chứng minh làn da có cơ chế phòng thủ tinh vi thông qua hàng rào vật lý và hệ thống peptide kháng khuẩn bẩm sinh [2, 5]. Cỏ gừng chưa từng được chứng minh có tác dụng điều trị nhiễm trùng da, trong khi rủi ro đưa vi khuẩn đất vào vết thương là mối nguy hiểm hiện hữu [1, 4]. Hãy bảo vệ sức khỏe bằng các biện pháp chăm sóc y tế chuẩn mực và tỉnh táo trước các phương pháp chữa bệnh dân gian thiếu kiểm chứng.
