Cỏ lạc có ăn được không: Cây làm cảnh hay vị thuốc thật sự?

Cỏ lạc (còn gọi là lạc dại) xuất hiện dày đặc tại công viên, bồn hoa đô thị và vỉa hè nhờ hoa vàng đẹp mắt, khả năng chống xói mòn tốt. Gần đây, trào lưu hái lá cỏ lạc phơi khô làm trà hoặc luộc làm rau ăn rộ lên trên mạng xã hội với lời đồn thanh nhiệt, bổ dưỡng. Nhiều người tự ý thu hái ngoài cảnh quan công cộng về sử dụng mà không kiểm tra độ an toàn.

Trả lời thẳng: chưa có bằng chứng lâm sàng xác nhận lá cỏ lạc an toàn hay có tác dụng trị bệnh trên người. Cỏ lạc được giới khoa học xếp vào nhóm cây phủ đất cảnh quan và cây thức ăn chăn nuôi, không phải rau thực phẩm hay vị thuốc chính thống.

Nhầm lẫn giữa cỏ lạc cảnh quan và cây lạc ăn củ

Cỏ lạc cảnh quan phổ biến có danh pháp khoa học là Arachis pintoi, thuộc phân chi Caulorrhizae, họ Đậu (Fabaceae) ^[1]. Đây là loài họ hàng hoang dã của cây lạc ăn củ thông thường (Arachis hypogaea) ^[2]. Chi Arachis có nguồn gốc Nam Mỹ với khoảng 80 loài ^[2].

Do cùng chi và hoa vàng giống nhau, nhiều người lầm tưởng lá và thân cỏ lạc có dược tính hoặc dùng an toàn tương tự cây lạc. Cây lạc thường (Arachis hypogaea) là cây trồng lấy hạt lâu đời, có giá trị kinh tế và dinh dưỡng cao ^[2]. Ngược lại, Arachis pintoi là dạng thân bò lâu năm, nhân giống chủ yếu để tạo thảm thực vật bảo vệ đất hoặc làm cỏ chăn nuôi ^[3].

Cơ chế sinh học giữa các loài cùng chi khác biệt lớn. Lạc ăn củ đã qua hàng ngàn năm thuần hóa, chọn lọc giống loại bỏ độc tố tự nhiên. Cỏ lạc hoang dã chứa thành phần phytate, tannin hoặc saponin để tự vệ trước sâu bọ; dùng trực tiếp không qua tinh chế dễ gây kích ứng tiêu hóa.

Nghiên cứu di truyền xác nhận cỏ lạc là cây chăn nuôi

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã giải trình tự và lắp ráp hoàn chỉnh hệ gen lục lạp của loài Arachis pintoi ^[3]. Kết quả cho thấy hệ gen lục lạp có chiều dài 156.185 bp, chứa 112 gen đặc thù (gồm 80 gen mã hóa protein, 28 gen tRNA, 4 gen rRNA), tỷ lệ GC đạt 36,4% ^[3]. Phân tích phát sinh loài chỉ ra Arachis pintoi tạo thành một nhánh riêng biệt trong chi Arachis ^[3]. Nghiên cứu định vị rõ loài này là cây thức ăn thô xanh quan trọng cho gia súc và có giá trị làm cảnh, không phục vụ làm thực phẩm người ^[3].

Nghiên cứu năm 2010 phân tích 26 locus vi vệ tinh trên 33 mẫu giống Arachis pintoi và 10 mẫu giống Arachis repens ^[1]. Có 20 locus đa hình với tổng cộng 196 alen (trung bình 9,8 alen/locus), xác nhận tính đa dạng di truyền nội loài cao của nguồn gen chăn nuôi phân chi Caulorrhizae ^[1].

Khảo sát năm 2016 trên 65 mẫu giống cỏ lạc thu thập tại Brazil (57 mẫu A. pintoi và 8 mẫu A. repens) dùng 17 chỉ thị vi vệ tinh, phát hiện 10 locus đa hình và 125 alen ^[4]. Dữ liệu này chứng minh hai loài cỏ lạc duy trì giá trị cao cho động vật nhai lại khi trồng xen canh đồng cỏ, gia tăng độ bền thảm xanh cảnh quan, không có chỉ định tiêu thụ trên người ^[4].

Nghiên cứu tế bào học năm 2011 cũng làm rõ cơ chế phát sinh tam bội tự nhiên của Arachis pintoi qua phân tích thể nhiễm sắc và lai huỳnh quang tại chỗ (FISH) ^[5]. Các dòng cỏ lạc phục vụ mục đích chọn giống cỏ pasture chịu lực giẫm đạp, chống suy thoái đất ^[5].

Dữ liệu an toàn tế bào từ cây lạc thường không áp dụng cho cỏ lạc

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đánh giá độc tính tế bào và độc tính di truyền của dịch chiết cồn từ lạc thường (Arachis hypogaea) trên tế bào Vero và chuột nhắt trắng Balb/C ^[2]. Thử nghiệm MTT và NRU ghi nhận độc tính tế bào thấp ^[2]. Chiết xuất vỏ lụa (TEE) và chiết xuất hạt (SEE) không gây độc di truyền ở liều thử nghiệm thông thường ^[2].

Tuy nhiên, liều cao TEE 250 mg/kg và SEE 2000 mg/kg ghi nhận độc tính nhất định lên tế bào tủy xương chuột ^[2]. Vỏ lụa chứa 74,33 +- 1,10 mg GAE/g phenolic tổng, proanthocyanidins và 2,46% acid caffeic; dịch hạt chứa 15,05 +- 0,06 mg GAE/g phenolic tổng, giàu acid béo gồm 58.84% acid linoleic, 11,31% acid oleic, 8,37% acid palmitic ^[2]. Nghiên cứu kết luận lạc thường an toàn ở nồng độ khuyến nghị ^[2].

Cần phân định rõ: dữ liệu an toàn trên thuộc về Arachis hypogaea (hạt và vỏ củ lạc), hoàn toàn không thể đánh đồng sang thân và lá của Arachis pintoi (cỏ lạc làm cảnh). Chưa có công trình độc tính tế bào tương đương nào chứng minh lá cỏ lạc an toàn khi nạp vào đường tiêu hóa người qua trà hay rau ăn.

Nguy cơ tồn dư hóa chất khi hái cỏ lạc ngoài thảm cảnh quan

Cỏ lạc trồng tại dải phân cách, công viên, khu đô thị được chăm sóc bằng quy trình cây công trình. Thảm cỏ thường xuyên được phun thuốc diệt sâu bọ, thuốc trừ rầy, thuốc chống nấm để giữ màu xanh đồng đều. Hóa chất bảo vệ thực vật dùng cho cây cảnh có hoạt chất độc hại, thời gian cách ly dài hơn nhiều so với rau ăn.

Cây trồng sát mép đường gom bụi mịn, kim loại nặng từ khói xe máy, ô tô. Lá cỏ lạc sát mặt đất còn nhiễm phân, nước tiểu chó mèo, trứng giun sán và vi khuẩn gây bệnh ruột. Việc rửa nước hay đun sôi thông thường không loại bỏ được hóa chất nội hấp thấm sâu trong mô lá.

Uống trà cỏ lạc tự chế từ nguồn này trực tiếp đưa dư lượng hóa chất vào cơ thể. Gan và thận phải tăng tải chuyển hóa, tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy suy tạng bán cấp.

Hiểu lầm: Cứ cây họ Đậu hay gia súc ăn được thì người dùng tốt

Nhiều người tin rằng gia súc ăn cỏ lạc tăng trọng tốt thì người dùng làm rau hay thảo dược sẽ bổ. Đây là ngộ nhận nguy hiểm. Dạ dày động vật nhai lại (bò, dê) có hệ vi sinh vật lên men phân giải được xơ thô, cellulose và trung hòa nhiều độc tố tự nhiên hoặc chất kháng dinh dưỡng.

Hệ tiêu hóa đơn của con người không có khả năng này. Các chất tanin, lectin hay saponin đặc hữu trong cây thức ăn thô xanh chưa qua tinh chế dễ gây teo niêm mạc ruột, cản trở hấp thu sắt, kẽm, kích ứng dạ dày gây nôn, đau bụng, tiêu chảy.

Thêm vào đó, việc suy diễn "cây thanh mát giải độc" theo kinh nghiệm truyền miệng không có cơ sở khoa học. Cỏ lạc chưa từng có mặt trong Dược điển Việt Nam hay các tài liệu y học cổ truyền chính thống.

Nhóm đối tượng tuyệt đối không dùng cỏ lạc

Do thiếu dữ liệu độc tính và dược động học trên người, các nhóm sau tuyệt đối tránh uống trà hoặc ăn lá cỏ lạc:

• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: các hợp chất thứ cấp chưa rõ nguồn gốc có thể gây kích thích co bóp tử cung hoặc đào thải qua sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ: chức năng men gan và thận chưa hoàn thiện, dễ nhiễm độc tế bào tủy xương hoặc rối loạn tiêu hóa cấp tính.
• Người có bệnh lý nền gan, thận: nguy cơ quá tải chuyển hóa các chất lạ chưa rõ cơ chế phân giải sinh học.
• Người có cơ địa dị ứng họ Đậu: nguy cơ phản ứng chéo gây mẩn ngứa, phù nề, khó thở.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: nguy cơ tương tác thuốc chưa lường trước, làm đổi nồng độ thuốc trong máu.

Khuyến cáo ứng xử đúng với cỏ lạc

Chỉ khai thác cỏ lạc đúng mục đích tự nhiên: giữ đất, chống xói mòn, cải tạo vi khí hậu sân vườn, làm thức ăn ủ chua cho bò thịt, trâu, dê.

Tuyệt đối không hái lá cỏ lạc tại công viên, lề đường về hãm nước uống, làm trà giải nhiệt hay luộc ăn. Nếu có triệu chứng buồn nôn, đau quặn bụng, hoa mắt sau khi lỡ dùng các loại trà tự chế từ cỏ lạc, cần ngừng ngay và mang mẫu cây đến cơ sở y tế để được xử trí giải độc.

Khi có nhu cầu sử dụng thảo dược thanh nhiệt, nên chọn các loại dược liệu đã được Bộ Y tế và Dược điển cấp phép kiểm định an toàn (như atiso, kim ngân hoa, râu ngô) từ nguồn trồng sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ.

Cỏ lạc là cây cảnh quan và thức ăn chăn nuôi hữu ích, nhưng không phải thức ăn hay dược liệu an toàn cho người. Việc tự ý tiêu thụ các loại lá hoang dại thiếu kiểm chứng lâm sàng tiềm ẩn nhiều rủi ro tổn thương tạng nghiêm trọng. Người dân cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh truyền miệng, luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc lạ nào vào cơ thể.