Cơn sốt dùng cỏ dại trị bệnh tim mạch
Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc đun nước cỏ mần trầu uống hàng ngày để chữa tăng huyết áp. Không ít bệnh nhân tự ý giảm liều thuốc kê đơn, tin rằng thảo mộc tự nhiên an toàn tuyệt đối và giúp ổn định chỉ số tim mạch bền vững.
Thực tế khoa học hiện nay chưa có bằng chứng xác nhận cỏ mần trầu có khả năng hạ huyết áp hay thay thế thuốc điều trị ở người. Dữ liệu thực nghiệm dược lý về loài thực vật này còn rất hạn chế, chủ yếu mới khảo sát ở mức độ chuyển hóa mỡ trên động vật [1].
Hiểu đúng về cây cỏ mần trầu
Cỏ mần trầu có tên khoa học là Eleusine indica, một loài cỏ phổ biến tại nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [2]. Trong nông nghiệp, đây là loài cỏ dại C4 quan trọng trên phạm vi toàn cầu, có khả năng thích nghi cao và dễ kháng hóa chất diệt cỏ [2].
Các nghiên cứu sinh học phân tử xác định Eleusine indica đóng vai trò là nguồn gen mẹ của cây kê ngón (Eleusine coracana) và loài Eleusine africana [3]. Phân tích di truyền lục lạp cho thấy cấu trúc trnK và các đoạn gen của loài này có mối liên hệ phả hệ gần gũi với các dạng kê trồng trọt [4].
Tại Việt Nam, cỏ mần trầu xuất hiện nhiều trong các bài thuốc dân gian dùng để thanh nhiệt, tiêu độc. Tuy nhiên, việc dân gian sử dụng lâu đời không đồng nghĩa thảo dược đã được kiểm chứng đầy đủ về mặt lâm sàng đối với các bệnh mạn tính nguy hiểm như cao huyết áp.
Khoa học thực tế ghi nhận tác dụng gì?
Nghiên cứu dược lý về tác động tim mạch trực tiếp của mần trầu hầu như chưa rõ ràng, song một số hướng khảo sát chuyển hóa bước đầu đã được thực hiện [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành đánh giá chiết xuất Eleusine indica trên chuột cống trắng cái giống Sprague-Dawley bị gây tăng lipid máu bằng chế độ ăn giàu chất béo [1]. Các nhà khoa học phân đoạn chiết xuất cỏ mần trầu bằng các dung môi: hexane (H-Ei), dichloromethane (DCM-Ei), ethyl acetate (EA-Ei), butanol (B-Ei) và nước (W-Ei) [1].
Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy phân đoạn hexane (H-Ei) ức chế mạnh nhất men lipase tụy lợn [1]. Khi thử nghiệm trên cơ thể chuột theo hướng dẫn số 420 của OECD, phân đoạn H-Ei không gây độc tính sinh hóa, không tạo bất thường sinh lý và không gây tổn thương mô [1].
Trên mô hình chuột dùng chế độ ăn giàu chất béo, phân đoạn chiết xuất mần trầu giúp giảm trọng lượng cơ thể rõ rệt [1]. Đồng thời, chiết xuất cải thiện chỉ số mỡ máu, giảm thoái hóa mỡ gan và giảm tích tụ mỡ ở cả mô mỡ nội tạng lẫn mô mỡ dưới da mà không gây độc gan hay độc thận [1].
Dù vậy, nghiên cứu này chỉ tập trung vào khả năng hạ mỡ máu và kháng béo phì ở chuột, hoàn toàn chưa đo lường áp lực mạch máu hay cơ chế giãn mạch trên người bệnh huyết áp [1].
Bằng chứng dừng ở đâu?
Cần phân biệt rõ: cải thiện rối loạn lipid máu trên động vật không đồng nghĩa với tác dụng hạ huyết áp trên người bệnh [1].
Tăng huyết áp là bệnh lý tim mạch phức tạp liên quan đến trương lực mạch máu, cung lượng tim và hệ thần kinh giao cảm [5]. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh dịch chiết cỏ mần trầu kiểm soát được huyết áp.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu sinh học nông nghiệp ghi nhận cỏ mần trầu ngoài tự nhiên có khả năng đột biến tự nhiên Ser59Gly tại gen glutamine synthetase (EiGS1-1) [2]. Đột biến này giúp cỏ kháng lại thuốc diệt cỏ glufosinate, xuất hiện tại nhiều quần thể từ Malaysia đến Trung Quốc [2]. Việc thu hái cỏ dại ở môi trường tự nhiên đối mặt nguy cơ nhiễm dư lượng thuốc diệt cỏ hoặc hóa chất bảo vệ thực vật [2].
Nguy cơ khi tự ý bỏ thuốc huyết áp
Nhiều người bệnh lầm tưởng thảo dược quanh nhà an toàn hơn tân dược, dẫn đến tâm lý tự ý bỏ thuốc huyết áp định kỳ để chuyển hẳn sang uống nước cỏ. Đây là sai lầm nguy hiểm có thể dẫn đến tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim hoặc suy thận cấp.
Huyết áp tăng cao kéo dài kích thích các phản ứng viêm và kích hoạt hệ giao cảm gây tổn thương cơ tim [2, 5]. Khi không có thuốc ức chế thích hợp, huyết áp có thể tăng vọt đột ngột, dẫn đến đột quỵ.
Cỏ mần trầu chưa được chuẩn hóa về hoạt chất, nồng độ và liều lượng an toàn trên người. Việc đun nấu thủ công không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất cũng như loại bỏ tạp chất gây hại [1].
Ai cần thận trọng?
Người đã được chẩn đoán tăng huyết áp tuyệt đối không dùng cỏ mần trầu thay thế phác đồ bác sĩ đã kê đơn.
Người mắc kèm bệnh lý tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc suy thận cần tránh tự ý uống nước sắc đậm đặc các loại cỏ dại [2, 4].
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên sử dụng thảo dược tự hái chưa qua tinh chế vì chưa có nghiên cứu an toàn trên các nhóm này.
Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc hạ mỡ máu hoặc các thuốc điều trị chuyển hóa khác cần thận trọng nguy cơ tương tác dược liệu chưa được khảo sát [1].
Lời khuyên áp dụng đúng cách
Nếu muốn dùng cỏ mần trầu như thức uống giải nhiệt dân gian thông thường, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải thỉnh thoảng, không dùng thay thế nước lọc hàng ngày.
Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, người bệnh tim mạch cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị. Việc kiểm soát huyết áp bắt buộc phải dựa trên thuốc chỉ định kết hợp lối sống khoa học: giảm muối, tập thể dục đều đặn và duy trì cân nặng hợp lý [1].
Nguồn dược liệu thu hái cần đảm bảo nguồn gốc sạch sẽ, tránh các khu vực bờ ruộng, lề đường dễ bị phun xịt thuốc diệt cỏ chứa glufosinate hay chất độc nông nghiệp [2].
Mần trầu mới chỉ dừng lại ở tiềm năng cải thiện mỡ máu trên mô hình động vật nhỏ trong phòng thí nghiệm [1]. Người dân không nên thần thánh hóa loại cỏ dại này thành phương thuốc trị cao huyết áp để tránh các rủi ro tim mạch đáng tiếc.
