Thói quen tẩm bổ bằng đảng sâm và băn khoăn an toàn
Trong dân gian, nhiều gia đình thường tìm đến các vị thuốc bổ khi con trẻ chán ăn, chậm lớn hoặc khi người phụ nữ mang thai cảm thấy mệt mỏi, suy nhược cơ thể. Đảng sâm thường được ví như vị thuốc lành tính, dễ dùng thay thế nhân sâm trong các món canh, cháo bồi bổ.
Nhiều người mặc định thảo dược tự nhiên là tuyệt đối an toàn và không gây hại. Dù vậy, thói quen dùng thảo dược cho trẻ nhỏ và mẹ bầu thường bắt nguồn từ kinh nghiệm truyền miệng hơn là bằng chứng khoa học cụ thể. Việc sử dụng bừa bãi có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe không đáng có do cơ thể của hai đối tượng này rất nhạy cảm.
Có nên dùng cho trẻ biếng ăn và mẹ bầu?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa nên tự ý sử dụng đảng sâm cho trẻ nhỏ biếng ăn và phụ nữ trong suốt thai kỳ. Khoa học hiện nay chưa có đầy đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng xác nhận tính an toàn và hiệu quả của vị dược liệu này trên hai nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm.
Người chăm sóc không nên áp dụng kinh nghiệm truyền miệng để cho trẻ uống hoặc tự nấu tẩm bổ khi đang mang thai. Trước khi muốn dùng bất kỳ vị thảo mộc hay bài thuốc nào, người dân cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Đảng sâm tác động tới cơ thể như thế nào?
Đảng sâm thuộc chi Codonopsis, là loài thảo dược sống lâu năm phân bố chủ yếu ở khu vực Đông Á, Đông Nam Á và Trung Á [1]. Y học cổ truyền phương Đông thường ghi nhận loài cây này với công năng kiện tỳ, bổ phế, dưỡng huyết [1]. Trong đời sống, nhiều vùng tại miền nam Trung Quốc và Đông Nam Á còn dùng đảng sâm làm nguyên liệu nấu cháo, súp, trà hoặc ngâm rượu [1].
Về mặt hóa học thực vật, các phân tích cho thấy thành phần của đảng sâm khá phong phú [1]. Dược liệu này chứa các hoạt chất như polyacetylene, polyene, flavonoid, lignan, alkaloid, coumarin, terpenoid, steroid, axit hữu cơ và các phân tử đường (saccharide) [1]. Tính đến nay, hơn 350 hợp chất đơn lẻ đã được phân lập và định danh từ chi thực vật này, chủ yếu tập trung vào các nhóm polysaccharide, dẫn xuất thơm, lignan và polyacetylene [2].
Về mặt dược lý thực nghiệm, chiết xuất từ đảng sâm thể hiện nhiều hoạt tính đa dạng [1]. Các tác dụng này bao gồm điều hòa chức năng miễn dịch, hỗ trợ tạo máu, bảo vệ tim mạch, bảo vệ thần kinh và điều hòa chức năng tiêu hóa [1]. Ngoài ra, dược liệu còn ghi nhận khả năng kháng khuẩn, hỗ trợ nội tiết, chống oxy hóa và làm chậm lão hóa trong các mô hình thử nghiệm [1]. Các tổng quan dược lý nhận định dược liệu tác động đến nhiều hệ cơ quan như miễn dịch, máu, tuần hoàn, thần kinh trung ương và tiêu hóa [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính và độ an toàn
Một bài báo tổng quan năm 2018 thu thập tư liệu từ nhiều cơ sở dữ liệu khoa học lớn như PubMed, Scopus, Web of Science và CNKI đã đánh giá toàn diện về độc tính và dược lý của chi Codonopsis [1]. Đánh giá này ghi nhận thực tế rằng hầu như không có độc tính hoặc tác dụng phụ rõ rệt nào được quan sát thấy và ghi nhận đối với vị thuốc này trong các tài liệu hiện có [1].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 tổng hợp từ các nguồn SciFinder, PubMed, CNKI và y thư cổ cũng chỉ ra rằng chiết xuất đảng sâm không ghi nhận độc tính hoặc tác dụng có hại đáng kể [2]. Tuy nhiên, bài viết cũng nêu rõ hạn chế lớn là phần lớn nghiên cứu hiện tại mới dừng ở mức khảo sát các phân đoạn chiết xuất thô [2]. Giới khoa học vẫn chưa xác định được rõ ràng phân tử hoạt tính cụ thể nào mang lại tác động sinh học, gây khó khăn cho việc thấu hiểu cơ chế hoạt động thực sự trên cơ thể người [2].
Để làm rõ mức độ an toàn của dược liệu, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính của đảng sâm Văn Huyện (Wen Radix Codonopsis) theo các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc gia [3]. Nghiên cứu này tiến hành thử nghiệm độc tính đường uống cấp tính, ba thử nghiệm độc tính di truyền (gồm thử nghiệm đột biến phục hồi ở vi khuẩn, thử nghiệm vi nhân hồng cầu động vật có vú, thử nghiệm quang sai nhiễm sắc thể tế bào sinh tinh ở chuột) và thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày [3].
Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy giá trị liều gây chết một nửa ($LD_{50}$) trên chuột KM đạt mức trên 38,72 g/kg thể trọng, được xếp vào nhóm thực tế không có độc tính theo thang phân loại độc tính cấp trên chuột [3]. Ba thử nghiệm độc tính di truyền đều cho kết quả âm tính, không phát hiện độc tính trên hệ gen [3].
Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn 90 ngày trên chuột cống, toàn bộ chuột ở các nhóm thử nghiệm đều duy trì sự tăng trưởng tốt [3]. Các chỉ số xét nghiệm của các nhóm dùng mẫu không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng âm, đồng thời các giá trị đều nằm trong giới hạn bình thường của phòng thí nghiệm [3]. Khi mổ khám giải phẫu bệnh tổng thể, các nhà khoa học không quan sát thấy bất thường đại thể, không thấy biến đổi mô bệnh học hay tổn thương đặc hiệu nào liên quan đến đảng sâm [3]. Từ đó, nghiên cứu kết luận đảng sâm không biểu hiện độc tính cấp tính đường uống, độc tính di truyền và độc tính bán trường diễn trong các điều kiện thí nghiệm cụ thể này [3].
Mặc dù vậy, các dữ liệu về an toàn nói trên chỉ được thiết lập trên mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) và thử nghiệm tế bào [3]. Khoa học hiện tại hoàn toàn thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ về độ an toàn trên phụ nữ có thai và trẻ nhỏ.
Lợi ích nhận thấy và giới hạn của bằng chứng
Những ghi nhận hiện nay cho thấy đảng sâm là dược liệu có phổ an toàn sinh học tương đối tốt ở mức tế bào và động vật khỏe mạnh [1, 4]. Việc thảo dược này có lịch sử ứng dụng lâu đời trong đời sống ẩm thực và bài thuốc cổ truyền tạo nên tâm lý an tâm cho người tiêu dùng [1].
Mặc dù vậy, ranh giới giữa kinh nghiệm truyền khẩu và y học chứng cứ hiện đại là rất lớn. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào chiết xuất toàn phần trên động vật, chưa tách bạch rõ thành phần hoạt chất cốt lõi tác động dược lý [2]. Đặc biệt, chưa có nghiên cứu khoa học chuyên sâu nào công bố dữ liệu dùng đảng sâm trực tiếp trên nhóm trẻ biếng ăn hoặc theo dõi độc tính thai kỳ trên phụ nữ mang thai.
Mọi suy diễn cho rằng một thảo dược không độc trên chuột trưởng thành thì mặc nhiên an toàn cho thai nhi hay trẻ sơ sinh đều thiếu căn cứ khoa học vững chắc. Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có quá trình chuyển hóa thuốc, chức năng gan thận rất non nớt hoặc đang trong giai đoạn nhạy cảm cao độ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "đã là thảo mộc tự nhiên thì vô hại, bổ thì cứ dùng". Nhiều bậc cha mẹ khi thấy con biếng ăn liền mua đảng sâm về hầm cháo hoặc sắc nước cho con uống dài ngày với hy vọng kích thích tiêu hóa. Tuy nhiên, tình trạng biếng ăn ở trẻ có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như thiếu vi chất, bệnh lý tiêu hóa, tâm lý hoặc chế độ ăn không phù hợp.
Một sai lầm khác là thai phụ tự ý dùng sâm hay các loại canh thuốc bồi bổ để chống mệt mỏi trong tam cá nguyệt đầu tiên hoặc các giai đoạn của thai kỳ. Việc đưa các hoạt chất hóa học thực vật lạ vào cơ thể khi chưa rõ tác động đến sự phát triển của thai nhi có thể dẫn tới những phản ứng sinh học không lường trước. Người dân không nên coi đảng sâm là giải pháp chữa khỏi hoàn toàn chứng suy nhược hay biếng ăn.
Bên cạnh đó, việc nhận diện đúng nguồn gốc loài cũng là thách thức. Việc phân biệt chính xác loài dược liệu rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả và an toàn khi sử dụng làm thuốc [4]. Nghiên cứu di truyền học lục lạp năm 2022 cho thấy cấu trúc gen giữa các loài đảng sâm có sự khác biệt, đòi hỏi các chỉ thị phân tử cụ thể để định danh chuẩn xác [4]. Dùng nhầm loài hoặc dược liệu kém chất lượng có thể dẫn tới nguy cơ biến đổi dược tính.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đối tượng cần thận trọng hàng đầu chính là phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Khi chưa có các dữ liệu khẳng định độ an toàn trên thai nhi người, việc kiêng dùng các loại thảo dược kích thích chức năng mà không có chỉ định y khoa là cần thiết.
Nhóm thứ hai là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm trẻ biếng ăn, suy dinh dưỡng. Cơ quan chuyển hóa và thải trừ của trẻ chưa hoàn thiện, việc tiếp nhận các hợp chất phức tạp như alkaloid, lignan có thể tạo gánh nặng cho gan và thận [1].
Ngoài ra, những người mắc các bệnh lý mạn tính về chuyển hóa, người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Các hoạt chất thực vật có thể tương tác với thuốc điều trị, làm thay đổi sinh khả dụng hoặc gia tăng tác dụng phụ.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người tiêu dùng bình thường, khỏe mạnh có thể dùng đảng sâm với lượng vừa phải như một món gia vị, thực phẩm bồi bổ trong các món canh, súp theo tập quán ẩm thực [1]. Tuy nhiên, không nên lạm dụng dùng liên tục dài ngày hoặc dùng ở liều lượng đậm đặc dưới dạng cao chiết không rõ nguồn gốc.
Nếu trẻ biếng ăn, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được khám dinh dưỡng chuyên khoa. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân biếng ăn để có phác đồ can thiệp phù hợp, thay vì tự ý cho trẻ dùng các bài thuốc bổ thảo dược.
Đối với mẹ bầu, chế độ ăn uống hàng ngày nên tập trung vào nguồn thực phẩm đa dạng, sạch, cân bằng các nhóm dưỡng chất cơ bản. Khi cơ thể mệt mỏi hoặc nghi ngờ thiếu máu, thai phụ cần xét nghiệm và bổ sung dưỡng chất theo chỉ định của bác sĩ sản khoa. Việc tự ý bốc thuốc nam, thuốc bắc hay sử dụng đảng sâm để dưỡng thai là việc không nên làm.
Đảng sâm là dược liệu giàu tiềm năng với nhiều hoạt tính sinh học có lợi và tương đối lành tính trên các mô hình thử nghiệm tế bào và động vật [1, 4]. Dù vậy, do hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm an toàn lâm sàng, phụ huynh và phụ nữ mang thai cần thận trọng, không tự ý sử dụng để tránh ảnh hưởng xấu tới sức khỏe.
