Có nên sắc bạch cổ đinh uống thay trà? Rủi ro quá liều thường gặp

Nhiều người có thói quen hái hoặc mua các loại thảo mộc mọc hoang về phơi khô, đun nước uống hàng ngày với suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên vô hại, uống càng nhiều càng thanh lọc cơ thể". Trong số các loại cây được truyền tai, bạch cổ đinh (tên khoa học phổ biến là Polycarpaea corymbosa) thường bị nhầm lẫn và sử dụng tùy tiện mà không có liều lượng kiểm soát.

Tuy nhiên, việc sắc bạch cổ đinh uống thay trà hoặc thay nước lọc dài ngày là một sai lầm tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Dược liệu này chứa các hoạt chất có độc tính tế bào và chưa có quy chuẩn an toàn khi dùng kéo dài.

Bạch cổ đinh là gì và vì sao dễ bị dùng sai?

Bạch cổ đinh, thuộc chi Polycarpaea trong họ Cẩm chướng (Caryophyllaceae), là loài thảo mộc được ghi nhận sử dụng trong y học dân gian ở một số khu vực như Ấn Độ ^[1]. Trong tự nhiên, cây mọc thành cụm nhỏ, thân mảnh và cụm hoa màu trắng bạc, khiến nhiều người lầm tưởng đây là loại thảo dược lành tính có thể dùng hàng ngày để thanh nhiệt.

Vấn đề nghiêm trọng trên thị trường thảo dược hiện nay là tình trạng nhầm lẫn danh pháp và tên gọi thương phẩm. Một nghiên cứu công bố năm 2004 phân tích bằng kỹ thuật chụp ảnh kỹ thuật số trên các mẫu dược liệu thương phẩm mang tên "Bạch đầu ông" thu thập từ 11 khu vực khác nhau ^[2]. Kết quả xác định được tới 9 loài thực vật thuộc 4 họ khác nhau cùng bị đánh đồng dưới tên này, trong đó bao gồm cả rễ của các loài Pulsatilla và toàn cây Polycarpaea corymbosa ^[2].

Nghiên cứu kết luận rằng nguồn gốc thực vật thô lưu hành trên thị trường rất hỗn tạp do tập quán sử dụng khác nhau giữa các vùng miền, dẫn đến hiện tượng đồng âm khác nghĩa ^[2]. Sự hỗn tạp này khiến người tiêu dùng có nguy cơ mua nhầm thảo dược, dẫn đến việc dùng sai chỉ định, quá liều và gặp tác dụng phụ không mong muốn.

Hoạt tính sinh học và nguy cơ độc tính tế bào

Dù được dùng trong dân gian, các phân tích hóa học hiện đại đã chỉ ra rằng bạch cổ đinh chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, không thể coi là thức uống giải khát vô hại.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập được 4 hợp chất triterpenoid saponin (được đánh số từ 1 đến 4) cùng với apoanagallosaponin IV từ loài Polycarpaea corymbosa Lamk. var. eriantha Hochst ^[3]. Khi đánh giá độc tính tế bào trên 3 dòng tế bào khối u gồm SW480, DU145 và EMT6, hợp chất 1 thể hiện độc tính tế bào rõ rệt với giá trị IC50 dao động từ 4,61 đến 22,61 µM ^[3]. Mức hoạt tính này thậm chí còn mạnh hơn chất đối chứng etoposide ^[3].

Mặc dù độc tính tế bào trên mô hình ung thư mở ra hướng nghiên cứu điều chế thuốc, nhưng điều này cũng khẳng định cây chứa các hoạt chất có khả năng tiêu diệt tế bào mạnh. Khi người dân tự ý đun sắc uống thay nước hàng ngày, nồng độ các saponin này tích tụ trong cơ thể có thể gây tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa và tạo gánh nặng lớn cho gan, thận.

Khoảng trống về kiểm soát liều lượng trong y học cổ truyền

Thói quen ước lượng liều thảo mộc theo "nắm tay", "nhúm lá" khi sắc uống phản ánh sự thiếu hụt kiến thức chuẩn hóa về liều dùng. Việc không kiểm soát hàm lượng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ngộ độc thảo dược.

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 khảo sát trên 70 thầy lang truyền thống từ ngày 1/6/2022 đến ngày 25/7/2022 nhằm đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành về dạng dùng và đường dùng thuốc ^[4]. Dữ liệu thu thập qua bảng câu hỏi có cấu trúc, xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 25.0 ^[4]. Kết quả cho thấy:

• 58,1% người hành nghề có thông tin về các dạng dùng (rắn, bán rắn, lỏng) ^[4].
• 53,2% (33 người) có hiểu biết về đường dùng (uống, trực tràng, mũi) ^[4].
• 100% người tham gia từng thực hành nhiều dạng dùng và đường dùng khác nhau ^[4].
• Tuy nhiên, có tới 72,6% người hành nghề tồn tại lỗ hổng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và thông tin với đồng nghiệp cũng như nhân viên y tế chính quy ^[4].
• Đáng chú ý, thực hành kiểm tra tình trạng và chất lượng của các dạng chế phẩm còn rất kém ^[4].

Nghiên cứu trên cho thấy ngay cả những người hành nghề y học cổ truyền tại cộng đồng cũng gặp lỗ hổng lớn trong việc chuẩn hóa chất lượng và kiểm soát dạng dùng ^[4]. Do đó, việc người dân tự ý thu hái hoặc mua bạch cổ đinh không rõ nguồn gốc về sắc uống liên tục tiềm ẩn nguy cơ quá liều rất cao do không có chỉ dẫn chính xác.

Hiểu lầm: "Nước thảo mộc thay thế được nước lọc"

Nhiều người tin rằng uống nước sắc thảo dược càng đặc, uống thay hoàn toàn nước lọc thì cơ thể càng nhanh đào thải độc tố. Đây là một quan niệm sai lầm và nguy hiểm.

Nước lọc tự nhiên đóng vai trò dung môi hòa tan và vận chuyển chất dinh dưỡng, đồng thời hỗ trợ thận bài tiết chất thải. Khi thay thế toàn bộ nước lọc bằng nước sắc bạch cổ đinh:

• Cơ thể liên tục tiếp nhận các hợp chất thứ cấp như saponin triterpenoid ^[3].
• Thận và gan phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải các hoạt chất lạ, làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng các cơ quan này.
• Hoạt chất saponin khi dùng đậm đặc dài ngày có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến cồn cào, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa.

Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc dùng dịch chiết bạch cổ đinh để thay thế lượng nước uống hàng ngày cho người khỏe mạnh.

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Do dữ liệu về độc tính dài ngày còn hạn chế và cây chứa hoạt chất có độc tính tế bào ^[3], các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng bạch cổ đinh:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Các saponin có thể gây co bóp cơ trơn tử cung hoặc truyền qua sữa mẹ, gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ nhỏ.
• Trẻ em: Chức năng gan và thận của trẻ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh.
• Người có bệnh lý về gan và thận: Việc chuyển hóa các hoạt chất phức tạp từ thảo mộc làm tăng áp lực lên gan, thận đang bị tổn thương.
• Người mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng: Saponin nồng độ cao có thể làm tăng kích ứng niêm mạc tiêu hóa.

Cách tiếp cận đúng và khuyến cáo sử dụng an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và tránh các rủi ro đáng tiếc từ việc dùng thảo dược sai cách, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Giới hạn lượng dùng và thời gian: Không bao giờ sử dụng bạch cổ đinh liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng. Nếu được thầy thuốc chỉ định trong các bài thuốc phối ngũ, cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng khô và thời gian liệu trình được kê đơn.
• Duy trì nước lọc làm nguồn nước chính: Cơ thể người trưởng thành cần trung bình 1,5 đến 2 lít nước lọc mỗi ngày. Nước thảo dược (nếu có dùng theo hướng dẫn chuyên môn) chỉ đóng vai trò hỗ trợ tạm thời, không dùng để thay thế nước uống thông thường.
• Nguồn gốc rõ ràng: Tránh mua các loại dược liệu khô bán trôi nổi, không nhãn mác ngoài chợ hoặc trên mạng vì nguy cơ bị trộn lẫn các loài thực vật khác nhau là rất cao ^[2].
• Tham vấn chuyên gia: Khi có các vấn đề sức khỏe hoặc đang điều trị bệnh mạn tính, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám, không tự ý dùng cây cỏ truyền miệng thay thế phác đồ y khoa.

Bạch cổ đinh là dược liệu có hoạt tính sinh học nhưng cũng chứa các chất có độc tính tế bào ^[3], không phải là loại trà thảo mộc lành tính để giải khát hàng ngày. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các trào lưu uống nước thảo mộc thanh lọc cơ thể, luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và gia đình.