Dùng thảo dược trị bệnh hoặc bồi bổ là thói quen lâu đời của nhiều người Việt. Tuy nhiên, quan niệm "cây cỏ tự nhiên luôn lành tính" tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe. Dược liệu bạch cổ đinh cũng không ngoại lệ khi chứa các hoạt chất có dược lực mạnh, đòi hỏi sự thận trọng cao độ khi dùng.
Những ai tuyệt đối không nên tự ý dùng bạch cổ đinh? Nhóm nguy cơ cao bao gồm phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người bị suy giảm chức năng gan, thận. Việc tùy tiện dùng dược liệu này có thể gây nguy cơ độc tính tế bào, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và làm nặng thêm bệnh lý nền sẵn có.
Bạch cổ đinh là gì và cơ chế tác động
Bạch cổ đinh, tên khoa học Polycarpaea corymbosa, thuộc họ Cẩm chướng (Caryophyllaceae). Chi Polycarpaea gồm khoảng 50 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Đây là loài thảo mộc mọc hoang dã, thường được thu hái toàn cây để làm thuốc dân gian trị viêm nhiễm, thanh nhiệt hoặc giải độc.
Về mặt hóa học, các nghiên cứu chuyên sâu ghi nhận toàn cây bạch cổ đinh chứa nhiều hoạt chất nhóm triterpenoid saponin [2]. Saponin là nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng, song một số phân tử có khả năng phá vỡ màng tế bào, ức chế phân chia tế bào hoặc gây độc tế bào trực tiếp. Khi các chất này vào cơ thể, gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa, lọc và đào thải.
Nếu dùng sai đối tượng hoặc quá liều, các saponin này tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho các cơ quan nội tạng. Hoạt tính độc tế bào của thảo dược có thể gây hại cho tế bào lành, đặc biệt là các mô đang phân chia nhanh như phôi thai.
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ độc tế bào
Để hiểu rõ mức độ an toàn của dược liệu, các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và thử nghiệm các hợp chất tinh khiết chiết xuất từ cây.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân lập bốn hợp chất triterpenoid saponin (đánh số từ 1 đến 4) từ loài Polycarpaea corymbosa Lamk. var. eriantha Hochst, cùng với chất apoanagallosaponin IV (hợp chất 5) [2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá độc tính tế bào của các hợp chất 1, 3, 4 và 5 trên ba dòng tế bào ung thư gồm SW480, DU145 và EMT6 [2].
Kết quả cho thấy hợp chất 1 thể hiện độc tính tế bào rõ rệt với giá trị IC50 dao động từ 4,61 đến 22,61 µM [2]. Mức độ gây độc tế bào này thậm chí còn mạnh hơn chất đối chứng etoposide, một loại thuốc hóa trị phổ biến [2]. Trong khi đó, hợp chất 2 được thử nghiệm trên dòng SW480 và dòng tế bào cơ tim H9c2 thì không ghi nhận hoạt tính [2].
Kết quả này là bằng chứng rõ ràng cho thấy bạch cổ đinh chứa thành phần có hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh [2]. Dù nghiên cứu mới dừng ở mức thử nghiệm in vitro trên tế bào và hướng đến tìm kiếm thuốc điều trị khối u, đặc tính này gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn: các chất có độc tính tế bào cao không an toàn để dùng đại trà, thiếu kiểm soát dưới dạng thảo dược uống.
Nhóm nguy cơ cao: Phụ nữ mang thai và cho con bú
Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất cần kiêng hoàn toàn bạch cổ đinh. Trong y khoa, việc dùng các sản phẩm không kê đơn hoặc thảo dược cho thai phụ luôn tiềm ẩn nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến thai nhi [3].
Thực tế nghiên cứu năm 2017 về kiến thức của dược sĩ cộng đồng cho thấy khoảng cách thông tin về độ an toàn của thảo dược cho thai phụ vẫn còn lớn [3]. Nhiều loại thuốc và hợp chất khi thai phụ tự ý dùng có thể dẫn đến hậu quả nặng nề [3]. Các hoạt chất saponin có độc tính tế bào từ bạch cổ đinh [2] có khả năng vượt qua hàng rào nhau thai, can thiệp vào quá trình phân chia tế bào và phát triển cơ quan của thai nhi.
Đối với phụ nữ đang cho con bú, nguy cơ cũng hiện hữu rõ rệt. Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ chỉ nên cho con bú an toàn khi không dùng các loại thuốc hay chế phẩm có chống chỉ định [4]. Hoạt chất từ thảo dược có thể bài tiết qua sữa mẹ. Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện, không thể xử lý các phân tử triterpenoid saponin [2], dễ dẫn đến ngộ độc.
Cảnh báo đặc biệt với người suy giảm gan, thận
Nhóm đối tượng tiếp theo cần kiêng bạch cổ đinh là người có tiền sử viêm gan, xơ gan, suy gan hoặc suy giảm chức năng thận.
Bất kỳ hoạt chất lạ nào nạp vào cơ thể qua đường uống đều phải qua gan để chuyển hóa và qua thận để đào thải. Với người mắc bệnh gan nặng hoặc xơ gan, chức năng giải độc suy giảm nghiêm trọng [2, 7]. Một nghiên cứu năm 2013 chỉ ra việc dùng các thuốc hoặc chế phẩm chống chỉ định ở người có bệnh gan nặng có thể làm bệnh tình trầm trọng hơn [5].
Khi các triterpenoid saponin có độc tính tế bào [2] đi vào cơ thể người bệnh gan thận, chúng làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương thêm các tế bào gan vốn đã suy yếu. Tương tự, nếu thận giảm độ lọc, nồng độ hoạt chất tích tụ trong máu tăng cao, biến liều thông thường thành liều gây độc cho cơ thể.
Nguy cơ nhầm lẫn dược liệu trên thị trường
Một vấn đề nghiêm trọng khác khi tìm mua bạch cổ đinh là tình trạng nhầm lẫn tên gọi và nhầm loài dược liệu trôi nổi trên thị trường.
Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã khảo sát các mẫu dược liệu thương phẩm mang tên "Bạch đầu ông" (Baitouweng) thu thập từ 11 vùng khác nhau [6]. Bằng kỹ thuật hiển vi kết hợp xử lý hình ảnh số, các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 9 loài thực vật khác nhau thuộc 4 họ thực vật bị dùng chung dưới cùng một tên gọi [6].
Đáng chú ý, các loài bị lẫn lộn bao gồm rễ của Pulsatilla chinensis, Pulsatilla cernua, Pulsatilla turczaninovii, Pulsatilla dahurica, Anemone tomentosa, Rhaponticum uniflorum, cùng phần thân thảo của Potentilla chinensis, Potentilla discolor và chính cây bạch cổ đinh (Polycarpaea corymbosa) [6].
Nghiên cứu kết luận nguồn gốc cây thuốc trên thị trường rất hỗn tạp do tập quán dùng thuốc khác nhau giữa các địa phương, dẫn đến hiện tượng đồng danh dị vật [6]. Ngoài ra, chi Polycarpaea rất đa dạng; năm 2022 các nhà khoa học tiếp tục phát hiện thêm 3 loài mới thuộc chi này tại Kerala, Ấn Độ (P. barbellata, P. ebracteata, P. psammophila) có hình thái gần gũi với Polycarpaea corymbosa [1].
Tình trạng lẫn lộn này đẩy người dùng vào thế nguy hiểm: mua nhầm cây thuốc khác loài, dùng sai liều lượng, hoặc gặp độc tính không lường trước từ các loài trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và hiểu lầm phổ biến
Nhiều người lầm tưởng bạch cổ đinh là bài thuốc mát gan, giải độc, dùng bao nhiêu cũng an toàn. Đây là quan niệm sai lầm.
Về mặt khoa học, việc tìm thấy các hợp chất triterpenoid saponin có độc tính với tế bào khối u [2] mở ra hướng nghiên cứu cho ngành dược chế tạo thuốc ung thư trong tương lai. Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng hiện tại là các nghiên cứu này mới dừng ở mức thử nghiệm in vitro trong ống nghiệm [2]. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng trên người khẳng định liều dùng an toàn hay hiệu quả trị bệnh của thảo dược tươi/khô bạch cổ đinh.
Độc tính đối với tế bào ung thư không đồng nghĩa với việc thảo dược chữa được ung thư khi uống. Ngược lại, tính độc tế bào [2] còn có thể gây hại cho tế bào mô bình thường nếu không được tinh chế và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.
Áp dụng an toàn trong thực tế đời sống
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình trước các loại dược liệu tự nhiên, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Trước hết, phụ nữ có thai, người cho con bú, bệnh nhân viêm gan, xơ gan, suy thận tuyệt đối không tự ý sắc uống bạch cổ đinh hoặc các chế phẩm thảo dược không rõ thành phần.
Khi có nhu cầu dùng thuốc y học cổ truyền, người bệnh cần đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở y tế được cấp phép để được bắt mạch, kê đơn. Không mua cây thuốc qua mạng xã hội, người bán dạo hoặc hàng xóm truyền miệng để tránh nhầm lẫn loài [6].
Nếu đang điều trị bệnh lý nền và dùng thuốc Tây y, người bệnh phải thông báo rõ với bác sĩ điều trị về mọi loại trà thảo mộc, thuốc nam đang dùng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Bạch cổ đinh là cây thuốc chứa nhiều hợp chất sinh học mạnh nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro độc tế bào đáng kể [2]. Người dân cần tỉnh táo, loại bỏ tâm lý dùng thảo dược tùy tiện và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.
