Có nên tự hái thiên danh tinh làm trà uống hằng ngày?

Nhiều người có thói quen tìm hái các loại cây cỏ mọc hoang trong tự nhiên về phơi khô làm trà uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải độc. Trong số đó, thiên danh tinh là loại cây thường bị nhầm lẫn là thảo dược lành tính có thể dùng thoải mái thay nước lọc.

Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn dược liệu là không nên tự ý thu hái thiên danh tinh làm trà uống mỗi ngày. Dược liệu này chứa các hợp chất sesquiterpene lactone có khả năng tích lũy sinh học, dễ gây bào mòn và tổn hại nghiêm trọng đến niêm mạc dạ dày nếu sử dụng liên tục không kiểm soát.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc hoang dã tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, nhiều loại thực vật chứa các hoạt chất thứ cấp mạnh mẽ được sinh ra để chống lại sâu bọ hay động vật ăn cỏ, điển hình là nhóm sesquiterpene.

Khi hái thiên danh tinh về đun nước uống như trà thông thường, người dùng không thể định lượng được nồng độ hoạt chất chiết xuất ra nước. Việc dùng nước sắc thảo dược này thay nước lọc mỗi ngày khiến cơ thể liên tục tiếp nhận các chất kích ứng, biến thói quen bồi bổ thành mối nguy hại trực tiếp cho hệ tiêu hóa.

Nguy cơ tổn thương niêm mạc dạ dày từ sesquiterpene

Các hợp chất sesquiterpene trong thiên danh tinh khi vào đường tiêu hóa với nồng độ cao hoặc kéo dài sẽ tác động trực tiếp lên lớp màng nhầy bảo vệ thành dạ dày. Cơ chế này làm suy yếu hàng rào biểu mô, tạo điều kiện cho acid dịch vị tấn công trực tiếp vào mô liên kết bên dưới.

Hậu quả của độc tính tích lũy này là tình trạng viêm trợt niêm mạc, đau tức thượng vị, ợ chua, buồn nôn, thậm chí dẫn đến loét dạ dày tiến triển. Khác với các chất chống oxy hóa lành tính trong trà đen hay trà xanh thông thường có thể bảo vệ ống tiêu hóa ^[1], sesquiterpene nồng độ cao từ cây tươi chưa qua bào chế chuyên sâu tiềm ẩn độc tính bào mòn rất mạnh.

Dữ liệu nghiên cứu và bài học an toàn từ các loại trà

Cần lưu ý rằng các tài liệu khoa học hiện hành chủ yếu nghiên cứu kiểm soát độc tính và ngưỡng dung nạp trên cây trà thông thường (Camellia sinensis), chưa có dữ liệu lâm sàng diện rộng xác lập mức tiêu thụ an toàn cho thiên danh tinh dạng trà uống mỗi ngày.

Ở các loại trà truyền thống, tính an toàn luôn gắn liền với ngưỡng dung nạp nghiêm ngặt:

Nghiên cứu về chất tạp nhiễm trong trà đen công bố năm 2023 chỉ ra rằng mức độ tích lũy độc chất trong cơ thể phụ thuộc vào hàm lượng trong lá, đặc tính nước pha, tỷ lệ chiết xuất và độ khả dụng sinh học khi uống ^[2]. Lượng tiêu thụ trà tại Ai Cập ghi nhận mức 1,06 kg/người/năm, tương đương 3-5 tách/ngày ^[2]. Nghiên cứu xác định lượng dung nạp ước tính hằng ngày (EDI) của epichlorohydrin (ECH) là 1,03 x 10^-2 mg/kg/ngày đối với trà túi lọc và 1,86 x 10^-4 mg/kg/ngày với trà búp rời ^[2]. Chỉ số nguy cơ (HI) tương ứng là 6,87 x 10^-2 % và 1,24 x 10^-5 % ^[2].

Một đánh giá an toàn năm 2017 đối với đồ uống từ trà xanh và chiết xuất trà xanh dạng bổ sung cho thấy lượng tiêu thụ hoạt chất EGCG qua nước trà đạt tới khoảng 450 mg/người/ngày ở châu Âu và cao hơn ở châu Á ^[3]. Các nghiên cứu can thiệp lâm sàng ghi nhận không xuất hiện tác động xấu lên gan ở mức dưới 600 mg EGCG/người/ngày ^[3]. Giới hạn dung nạp tối đa khuyến nghị cho thực phẩm bổ sung là 300 mg EGCG/người/ngày để tạo khoảng cách an toàn gấp đôi so với thử nghiệm lâm sàng ^[3].

Báo cáo khoa học năm 2018 của EFSA về catechin trong trà xanh cũng khẳng định lượng EGCG trung bình từ nước trà truyền thống là 90-300 mg/ngày, người uống nhiều có thể tới 866 mg/ngày ^[4]. Dù nước pha truyền thống nhìn chung an toàn, bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng chỉ ra liều EGCG từ 800 mg/ngày trở lên ở dạng thực phẩm bổ sung đã làm tăng men gan có ý nghĩa thống kê ^[4].

Khảo sát năm 2020 trên 170 mẫu trà tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) phát hiện nồng độ fluoride dao động từ 31,2 đến 338 mg/kg (trung bình 119 mg/kg), trong đó có 4,7% mẫu vượt giới hạn quy định 200 mg/kg ^[5]. Lượng tiêu thụ fluoride ước tính qua trà ở người trưởng thành là 0,655 đến 1,07 mg/người/ngày, vẫn nằm dưới ngưỡng dung nạp tối đa tạm thời 3,5 mg/người/ngày của Trung Quốc ^[5].

Thử nghiệm năm 2002 trên người tình nguyện khỏe mạnh dùng 500 ml trà đen (chứa 2,0 mg quercetin) mỗi ngày cho thấy sau 1 tuần và hơn 1 tháng tiêu thụ đều đặn đã làm giảm kết tập tiểu cầu và giảm 11-dehydro-thromboxane B(2), cho thấy tác dụng giảm tổn thương oxy hóa trong cơ thể ^[6]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận tiêu thụ 3-5 tách (720-1200 mL) trà xanh mỗi ngày cung cấp ít nhất 180 mg catechin ^[1].

Những con số trên cho thấy ngay cả thảo mộc thông thường cũng phải được kiểm soát nồng độ và ngưỡng an toàn gắt gao. Với thiên danh tinh, người dân hoàn toàn không thể kiểm soát hàm lượng sesquiterpene đưa vào cơ thể khi tự hái đun uống.

Giới hạn bằng chứng và khoảng trống nghiên cứu

Hiện nay chưa có thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận việc uống nước lá thiên danh tinh tự hái hằng ngày là an toàn cho dạ dày. Các dữ liệu về độc tính tích lũy của nhóm chất sesquiterpene lactone chủ yếu đến từ các phân tích độc học hóa thực vật.

Do đó, không thể đánh đồng công dụng dân gian truyền miệng với sự an toàn y khoa. Việc thiếu vắng các nghiên cứu về ngưỡng hấp thu tối đa (ADI) hay giới hạn phơi nhiễm an toàn khiến việc dùng thiên danh tinh tự do như một loại trà giải khát trở thành hành vi nguy cơ cao.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản tuyệt đối không nên thử nghiệm uống nước sắc thiên danh tinh. Các sesquiterpene sẽ kích hoạt nhanh chóng phản ứng viêm trợt niêm mạc.

Người cao tuổi có chức năng tiêu hóa suy giảm, trẻ em, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú cũng là những đối tượng có rủi ro cao. Cơ thể của các nhóm này rất nhạy cảm với độc tính tích lũy từ các hoạt chất đắng và chất kích ứng đường ruột chưa qua kiểm nghiệm.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu có nhu cầu thưởng thức các loại trà thảo mộc hằng ngày, người dân nên chọn các nguồn trà chuẩn hóa như trà xanh hoặc trà đen đã được xác lập ngưỡng an toàn rõ ràng ^{[3] [4]}. Khi dùng trà xanh, mức tiêu thụ thông thường khoảng 3-5 tách mỗi ngày có thể mang lại lợi ích chống oxy hóa mà không vượt ngưỡng an toàn ^[1].

Tuyệt đối không tự ý thu hái cây cỏ hoang dại, bao gồm cả thiên danh tinh, về phơi khô làm trà giải nhiệt. Nếu muốn dùng bất kỳ vị thuốc cổ truyền nào để điều trị bệnh lý, người dân cần đến cơ sở y học cổ truyền có chứng nhận để được bác sĩ kê đơn với liều lượng và cách phối ngũ an toàn, không tự chữa bệnh tại nhà.

Thiên danh tinh là dược liệu có dược tính và độc tính nhất định, không phải loại thảo mộc dùng uống tùy tiện. Việc hiểu rõ ranh giới giữa nước uống giải khát thông thường và thảo dược trị bệnh giúp bảo vệ hệ tiêu hóa khỏi những tổn thương tích lũy âm thầm.