Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà đun nước uống mỗi khi bị sốt, cảm cúm hoặc mẩn ngứa. Trong số đó, cây nổ (tên khoa học là Flueggea virosa) là vị thuốc quen thuộc trong các bài thuốc dân gian truyền miệng để hạ nhiệt, kháng viêm. Tuy nhiên, việc tự ý thu hái và sắc uống thảo dược này có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ cây nổ có hoạt tính sinh học kháng ký sinh trùng và kháng viêm nhất định trong phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, các chuyên gia khuyến cáo người dân không nên tự ý thu hái, sắc uống để tự điều trị sốt hay nhiễm trùng tại nhà vì thiếu thử nghiệm lâm sàng trên người và tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc.
Cây nổ trong kinh nghiệm dân gian và góc nhìn khoa học
Trong dân gian, cây nổ thường mọc hoang ở các bãi đất trống, bờ bụi và được truyền tai nhau như một phương thuốc rẻ tiền để chữa sốt rét, hạ sốt và giảm đau nhức. Người dân thường lấy rễ, thân hoặc lá đem rửa sạch, phơi khô rồi sắc lấy nước đặc để uống.
Tuy nhiên, kinh nghiệm truyền miệng thường không định lượng được hàm lượng hoạt chất cũng như độc tính tiềm ẩn. Khoa học hiện đại đã bắt đầu nghiên cứu về thành phần hóa học của Flueggea virosa để tìm kiếm các hợp chất tiềm năng [1], [2]. Việc đối chiếu giữa lời đồn và kết quả nghiên cứu thực tế là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe người dùng.
Cơ chế tác động sinh học của Flueggea virosa
Các nghiên cứu dược lý học chỉ ra rằng chiết xuất từ cây nổ chứa các nhóm hợp chất có khả năng can thiệp vào sự phát triển của vi sinh vật gây bệnh [3], [2]. Một trong những cơ chế nổi bật là khả năng ức chế con đường trùng hợp heme của ký sinh trùng, khiến chúng không thể xử lý độc tố sinh ra trong quá trình tiêu hóa huyết sắc tố và bị tiêu diệt [2].
Bên cạnh đó, các hoạt chất phân lập từ lá cây này còn thể hiện khả năng giảm bớt phản ứng oxy hóa và điều hòa phản ứng viêm toàn thân ở mô hình động vật [2]. Điều này lý giải phần nào vì sao trong dân gian, cây nổ thường được dùng khi cơ thể có các biểu hiện nóng sốt, sưng viêm.
Các nghiên cứu quốc tế nói gì về cây nổ?
Vào năm 2007, một nghiên cứu tại Kenya đã khảo sát các cây thuốc dùng trị sốt rét trong y học cổ truyền địa phương [4]. Thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất methanol của Flueggea virosa có hoạt tính kháng ký sinh trùng Plasmodium falciparum với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) dưới 10 microg/ml đối với cả dòng nhạy chloroquine (D6) và kháng chloroquine (W2) [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận mức độ độc tế bào khác nhau trên tế bào Vero E6 [4].
Năm 2008, một nghiên cứu thực vật dân tộc học tại Comoros tiếp tục đánh giá dịch chiết từ 17 loài thực vật [1]. Kết quả thử nghiệm in vitro trên chủng Plasmodium falciparum kháng chloroquine (W2) chỉ ra dịch chiết methanol/nước của lá Flueggea virosa đạt hoạt tính kháng ký sinh trùng cao nhất với IC50 là 2 microg/ml [1]. Ngoài ra, nước sắc từ rễ của loài cây này cũng cho thấy hoạt tính tốt với giá trị IC50 đạt 3 microg/ml, đồng thời ghi nhận độc tính tế bào thấp trên dòng bạch cầu đơn nhân người THP1 [1].
Đến năm 2013, một nghiên cứu hóa học chuyên sâu về cây nổ dùng trong y học dân gian Trung Quốc đã phát hiện ba alkaloid trimeric Securinega mới có liên kết C,C, được đặt tên là fluevirosine A-C [3]. Trong số đó, hai hợp chất fluevirosine B và C (ký hiệu là hợp chất 2 và 3) đã thể hiện khả năng ức chế sự cắt nối của XBP1 mRNA trong các thử nghiệm chuyên biệt [3].
Gần đây hơn, một công trình năm 2017 đã đào sâu vào lá cây Flueggea virosa để tìm kiếm hoạt chất chống sốt rét [2]. Các phân đoạn chiết xuất đều thể hiện hoạt tính in vitro tốt với IC50 dưới 10 microg/ml trên cả chủng Plasmodium falciparum nhạy (3D7) và kháng (K1) [2]. Ở thử nghiệm in vivo trên chuột nhắt trắng Swiss nhiễm Plasmodium berghei, dịch chiết cồn-nước thô và phân đoạn ethyl acetate với liều 500 mg/kg thể trọng đã cho tỷ lệ ức chế ký sinh trùng lần lượt là 77,38% và 86,09% [2]. Phân đoạn ethyl acetate cũng giúp bình thường hóa các chỉ số dược lý và cải thiện tình trạng căng thẳng oxy hóa ở vật chủ [2]. Hoạt chất chính được phân lập là bergenin (IC50 đạt 8,07 +- 2,05 microM), có tác dụng ức chế trùng hợp heme và giảm viêm toàn thân do nhiễm ký sinh trùng trên chuột [2].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới nước sắc dân gian
Mặc dù các dữ liệu khoa học ghi nhận hoạt tính sinh học tích cực, chúng ta cần hiểu rõ giới hạn của những bằng chứng này. Các thử nghiệm hầu hết chỉ mới dừng lại ở mức độ ống nghiệm (in vitro) hoặc trên chuột thí nghiệm (in vivo) [1], [4], [2]. Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào trên cơ thể người được công bố để xác nhận liều dùng an toàn và hiệu quả điều trị.
Hơn nữa, các nhà khoa học sử dụng các dung môi chuyên biệt như methanol, ethyl acetate để chiết tách và tinh chế các hoạt chất [1], [4], [2]. Việc người dân tự đun nấu bằng nước sôi ở điều kiện thường sẽ không thể thu được hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa như phòng thí nghiệm, đồng thời có thể hòa tan cả những độc chất chưa được kiểm soát.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cây nổ
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cây nổ là "thần dược" có thể thay thế thuốc kháng sinh hay thuốc sốt rét hiện đại. Một số người khi bị sốt kéo dài đã trì hoãn đến bệnh viện, chỉ ở nhà uống nước cây nổ khiến bệnh chuyển biến nặng, dẫn tới nhiễm trùng huyết hoặc suy đa tạng nguy kịch.
Quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính" cũng rất sai lầm. Các bộ phận của cây nổ chứa nhiều alkaloid và hợp chất sinh học phức tạp [3]. Nếu không kiểm soát liều lượng, người bệnh rất dễ gặp phải các tác dụng không mong muốn hoặc ngộ độc cấp tính và mạn tính.
Ai cần tuyệt đối tránh xa việc tự dùng cây nổ?
Những người đang có bệnh lý về gan, thận tuyệt đối không nên dùng nước sắc cây nổ, bởi các cơ quan này phải xử lý và đào thải các hoạt chất lạ, có nguy cơ làm tổn thương tế bào gan thận nặng hơn. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng đặc biệt nhạy cảm, tuyệt đối không thử nghiệm các bài thuốc chưa được kiểm chứng lâm sàng.
Bên cạnh đó, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền cần thận trọng vì các hợp chất tự nhiên trong cây nổ có thể tương tác bất lợi với tân dược. Bất kỳ ai nghi ngờ mắc sốt rét hoặc nhiễm trùng cấp tính cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ chuẩn của Bộ Y tế.
Lời khuyên áp dụng và tiếp cận an toàn
Người dân không nên tự ý hái cây nổ ngoài tự nhiên về sắc uống theo lời mách bảo. Việc nhầm lẫn giữa cây nổ với các loài thực vật có độc khác là nguy cơ rất lớn khi người dùng không có kiến thức chuyên môn về phân loại thực vật học.
Nếu quan tâm đến các giải pháp hỗ trợ sức khỏe từ y học cổ truyền, người bệnh nên tìm đến các phòng khám đông y có giấy phép, được các bác sĩ có chứng chỉ hành nghề thăm khám và kê đơn. Hãy luôn giữ tinh thần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng trên mạng xã hội và luôn thông báo với bác sĩ về mọi loại thảo dược mình dự định sử dụng.
Tóm lại, cây nổ (Flueggea virosa) là một dược liệu tiềm năng đang được y học hiện đại nghiên cứu [1], [2]. Dù vậy, việc tự sắc uống tại nhà khi chưa có hướng dẫn y khoa chính thống tiềm ẩn nhiều hiểm họa hơn là lợi ích. Hãy ưu tiên các phương pháp điều trị đã được khoa học chứng minh để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.
