Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác gai rét, nghẹt mũi và mệt mỏi do cảm cúm lại tìm đến khiến cơ thể rã rời. Trong dân gian, một bát súp gà nóng hổi từ lâu đã được xem là "phương thuốc" truyền thống hàng đầu giúp làm dịu cơ thể và nhanh khỏi ốm. Liệu món ăn quen thuộc này thực sự sở hữu hoạt tính kháng viêm sinh học hay tất cả chỉ dừng lại ở hiệu ứng tâm lý ấm áp khi được chăm sóc?
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: súp gà mang lại cả tác dụng sinh học thực tế lẫn sự nâng đỡ về mặt thể chất. Món ăn này không chỉ giúp bổ sung nước và dinh dưỡng mà còn chứa các hợp chất có khả năng ức chế phản ứng viêm nhẹ trong phòng thí nghiệm, đồng thời làm giảm nhẹ thời gian mắc bệnh trên thực tế. Dù vậy, tác dụng này chỉ ở mức khiêm tốn và không thể thay thế các biện pháp y tế điều trị đặc hiệu.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về bát súp gà truyền thống
Từ nhiều thế hệ, các gia đình tại nhiều nền văn hóa phương Đông lẫn phương Tây đều nấu súp gà hoặc cháo gà cho người ốm [2, 7]. Hơi nước bốc lên nghi ngút cùng mùi vị thơm ngon mang lại cảm giác dễ chịu tức thì cho người đang mệt mỏi. Nhiều người tin rằng món ăn này có năng lực "giải cảm" thần kỳ, nhưng cũng không ít người nghi ngờ rằng đó chỉ là ảo giác tinh thần sinh ra từ sự quan tâm và ấm cúng.
Sự băn khoăn này hoàn toàn có cơ sở khoa học bởi cảm cúm hay nhiễm trùng đường hô hấp trên thường đi kèm phản ứng viêm lan tỏa của cơ thể [1, 2]. Khi virus xâm nhập, hệ miễn dịch phản ứng mạnh mẽ gây ra sốt, đau họng, nghẹt mũi và đau mỏi khắp cơ thể. Do đó, việc tìm hiểu xem liệu một món ăn hàng ngày có thể can thiệp vào tiến trình viêm này hay không đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu y khoa.
Cơ chế tác động: Ức chế bạch cầu trung tính và giải tỏa niêm mạc
Để hiểu tác động của súp gà, cần nhìn vào bạch cầu trung tính (neutrophil) – một loại tế bào miễn dịch đóng vai trò tuyến phòng thủ đầu tiên khi cơ thể bị mầm bệnh tấn công. Khi đường hô hấp trên bị viêm, các tín hiệu hóa học sẽ kích thích bạch cầu trung tính di chuyển ồ ạt về vị trí tổn thương (gọi là hiện tượng hóa ứng động) [1]. Dù cần thiết để đối phó tác nhân gây bệnh, sự tập trung quá mức của bạch cầu trung tính lại kích hoạt phản ứng giải phóng dịch nhầy, gây sưng phù niêm mạc mũi họng và dẫn đến các triệu chứng cảm lạnh khó chịu [1].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy súp gà có khả năng ức chế sự di chuyển có định hướng này của bạch cầu trung tính [1]. Bằng cách làm chậm quá trình thâm nhiễm tế bào viêm tới niêm mạc đường hô hấp, món ăn này có thể giúp làm dịu bớt các phản ứng sưng viêm cục bộ. Bên cạnh đó, tác động vật lý của nhiệt độ từ hơi nước nóng cũng kích thích dòng chảy của lớp dịch nhầy, giúp đường thở được thông thoáng một cách cơ học [2].
Nghiên cứu nói gì về khả năng kháng viêm của súp gà?
Nghiên cứu kinh điển công bố năm 2000 đã tiến hành đánh giá khả năng ức chế chuyển động của bạch cầu trung tính bằng phương pháp buồng đo hóa ứng động Boyden tiêu chuẩn trong ống nghiệm [1]. Các nhà khoa học đã sử dụng huyết thanh hoạt hóa bằng zymosan và fMet-Leu-Phe làm chất dẫn dụ hóa học để kéo bạch cầu di chuyển [1]. Kết quả ghi nhận dịch súp gà truyền thống làm giảm rõ rệt sự di chuyển của bạch cầu trung tính theo mức độ phụ thuộc vào nồng độ [1].
Đáng chú ý, hoạt tính kháng viêm này nằm ở phần dung dịch không chứa hạt cặn lắng của súp [1]. Khi kiểm tra riêng lẻ từng thành phần, toàn bộ các loại rau củ nấu trong súp cùng với thịt gà đều thể hiện khả năng ức chế hóa ứng động của bạch cầu [1]. Ngoại trừ thịt gà và món súp hoàn chỉnh không gây độc tế bào, một số thành phần đơn lẻ khác có thể biểu hiện độc tính trong thử nghiệm [1]. Nghiên cứu cũng khảo sát các loại súp gà thương mại đóng hộp và nhận thấy khả năng ức chế phản ứng viêm dao động rất lớn tùy từng sản phẩm [1].
Ở khía cạnh lâm sàng trên người, một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã tổng hợp các bằng chứng sơ bộ về việc dùng súp để kiểm soát nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính [3]. Nghiên cứu đã rà soát tài liệu trên nhiều cơ sở dữ liệu y khoa như MEDLINE, Scopus, Cochrane Library tính đến tháng 2 năm 2024 và chọn lọc được 4 nghiên cứu đủ điều kiện với tổng cộng 342 người tham gia [3]. Can thiệp trong các nghiên cứu thường dùng súp gà nấu cùng rau thơm và củ quả, đối chứng với nhóm không can thiệp, dùng nước lọc hoặc loại súp khác [3].
Kết quả tổng hợp từ 4 thử nghiệm này cho thấy việc dùng súp giúp giảm khiêm tốn mức độ nghiêm trọng của triệu chứng và rút ngắn thời gian mắc bệnh từ 1 đến 2,5 ngày [3]. Hai nghiên cứu trong số đó ghi nhận sự sụt giảm các dấu ấn sinh học phản ánh phản ứng viêm toàn thân bao gồm protein phản ứng C (CRP), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3]. Tuy nhiên, tổng quan này chưa ghi nhận được dữ liệu đánh giá về việc giảm số ngày nghỉ làm việc hay cải thiện chất lượng sống nói chung của người bệnh [3].
Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng năm 1978 trên 15 đối tượng khỏe mạnh đã đo lường tốc độ dịch nhầy niêm mạc mũi và sức cản luồng khí thở sau khi dùng đồ uống nóng [2]. Người tham gia được đo đạc trước và tại mốc 5 phút cũng như 30 phút sau khi uống nước nóng nhấp từng ngụm, uống nước nóng qua ống hút, ăn súp gà nóng nhấp từng ngụm, ăn qua ống hút, hoặc uống nước lạnh [2]. Kết quả cho thấy tại thời điểm 5 phút, uống nước nóng nhấp ngụm làm tăng tốc độ dịch nhầy từ 6,2 lên 8,4 mm/phút, trong khi nhấp từng ngụm súp gà nóng làm tăng tốc độ mạnh nhất, từ 6,9 lên 9,2 mm/phút [2].
Ăn súp gà nóng bằng ống hút cũng làm tăng tốc độ nhầy từ 6,4 lên 7,8 mm/phút, vượt trội so với nước lạnh và thủ thuật giả định [2]. Tuy nhiên, tác dụng tăng vận tốc dịch nhầy này chỉ mang tính tạm thời vì tất cả các chỉ số đều quay về mức cơ bản sau 30 phút, ngoại trừ việc uống nước lạnh làm giảm đáng kể tốc độ dịch nhầy từ 7,3 xuống 4,5 mm/phút [2]. Nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi đáng kể nào đối với sức cản luồng khí ở mũi tại các mốc 5 và 30 phút [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Từ các dữ liệu trên, có thể thấy súp gà đem lại những lợi ích nhất định trong việc hỗ trợ người bệnh đường hô hấp thông qua cơ chế hydrat hóa, bổ sung nhiệt ấm, cung cấp dinh dưỡng và tác động kháng viêm tiềm năng [3]. Hơi nước nóng và mùi vị hấp dẫn từ súp giúp dịch mũi vận chuyển nhanh hơn tạm thời, góp phần tống xuất dịch nhầy và các mầm bệnh ứ đọng tại khoang mũi tốt hơn so với nước lạnh [2]. Việc giảm một số dấu hiệu viêm như IL-6 hay CRP cũng chứng minh đây không hoàn toàn là hiệu ứng tâm lý tưởng tượng [3].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận thức rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Thí nghiệm ức chế hóa ứng động bạch cầu trung tính chỉ được thực hiện trong môi trường tế bào nhân tạo (in vitro) [1]. Môi trường này chưa thể phản ánh trọn vẹn cách cơ thể hấp thu, chuyển hóa và vận chuyển các hoạt chất này qua hệ tiêu hóa đến đường hô hấp thực tế. Hơn nữa, tổng quan hệ thống năm 2025 chỉ ghi nhận 4 nghiên cứu với quy mô mẫu nhỏ (342 người) và mức độ can thiệp đa dạng, do đó tác dụng lâm sàng ghi nhận được mới chỉ ở mức khiêm tốn [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng súp gà chữa cảm cúm
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là coi súp gà như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể tiêu diệt virus cúm hay vi khuẩn. Bản thân món ăn này không có khả năng triệt tiêu trực tiếp căn nguyên gây bệnh mà chỉ hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng viêm và triệu chứng khó chịu [1, 2]. Súp gà không thể thay thế cho các can thiệp y tế hay đơn thuốc từ bác sĩ khi bệnh diễn tiến nặng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng tất cả các loại súp gà bán sẵn hay đóng hộp đều có công dụng chữa cảm tương đương nhau. Thử nghiệm năm 2000 đã chỉ ra rằng hoạt tính ức chế bạch cầu giữa các nhãn hiệu thương mại trên thị trường dao động rất mạnh, có loại mang hoạt tính tốt nhưng có loại rất mờ nhạt [1]. Súp công nghiệp chế biến sẵn thường chứa hàm lượng muối và chất bảo quản cao, ít giữ được các hoạt chất tự nhiên từ rau củ và thịt tươi như súp tự nấu [1].
Ai nên thận trọng khi bồi bổ bằng súp gà?
Mặc dù là món ăn lành tính và bổ dưỡng, việc sử dụng súp gà cần được lưu ý ở một số nhóm đối tượng có bệnh lý mạn tính đi kèm. Bệnh nhân tăng huyết áp, suy tim hoặc người mắc bệnh thận cần hết sức cẩn trọng với hàm lượng muối natri có trong nước dùng gà. Khi chế biến, cần hạn chế tối đa việc nêm nếm muối, hạt nêm hoặc bột ngọt để tránh làm tăng gánh nặng lên hệ tuần hoàn và chức năng bài tiết.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng đánh giá tác dụng hỗ trợ viêm đường hô hấp của súp hiện nay chỉ mới tập trung trên người trưởng thành [3]. Chưa có đầy đủ nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả điều trị này trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hay trẻ nhỏ. Khi các nhóm đối tượng đặc thù này bị cảm ốm, gia đình cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có chế độ chăm sóc an toàn, không nên chỉ dựa vào kinh nghiệm bồi bổ dân gian.
Gợi ý áp dụng thực tế để đạt hiệu quả tốt nhất
Để phát huy tối đa lợi ích nâng đỡ sức khỏe của súp gà khi bị cảm lạnh hay cảm cúm, cách chế biến đóng vai trò then chốt. Nên nấu súp từ thịt gà tươi kết hợp đa dạng các loại rau củ như cà rốt, cần tây, hành tây và các loại rau thơm gia vị [1, 2]. Sự kết hợp này không chỉ tạo nên hương vị thơm ngon kích thích vị giác của người đang mệt mỏi mà còn cung cấp nhiều thành phần hòa tan có khả năng phối hợp ức chế phản ứng viêm [1].
Người ốm nên thưởng thức súp khi còn ấm nóng bằng cách nhấp từng ngụm nhỏ từ từ thay vì dùng thìa quá nhanh hoặc dùng ống hút [2]. Việc hít thở luồng hơi ấm phảng phất hương vị súp qua khoang mũi trước khi nuốt sẽ hỗ trợ làm thông thoáng đường thở và kích thích vận tốc làm sạch của lớp dịch nhầy niêm mạc tốt hơn [2]. Luôn lắng nghe cơ thể, ăn lượng vừa phải theo nhu cầu và duy trì uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ cơ thể hồi phục.
Súp gà đích thực là món ăn giàu giá trị bồi bổ, mang lại cả sự xoa dịu về tinh thần lẫn một số tác động sinh học giảm viêm nhẹ có cơ sở khoa học [1, 2]. Dù vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng giúp rút ngắn nhẹ thời gian khó chịu [3]. Người bệnh cần giữ chế độ nghỉ ngơi hợp lý, theo dõi sát các diễn biến sức khỏe và đến cơ sở y tế thăm khám khi xuất hiện các triệu chứng bất thường.
