Nhiều người dân thường có thói quen truyền tai nhau tìm hái các loại cây cỏ mọc hoang dại, trong đó có dây khố rách, đem về phơi khô rồi sắc nước uống để bồi bổ hoặc tự chữa các chứng đau nhức, bệnh tiêu hóa. Quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không độc" đã ăn sâu vào nếp nghĩ của không ít người. Tuy nhiên, hành động tự ý thu hái và đun sắc loại dược liệu này tiềm ẩn những mối nguy khôn lường tới tính mạng mà người dùng không thể lường trước.
Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi có nên tự sắc uống dây khố rách hay không: Tuyệt đối không tự ý dùng đường uống. Dây khố rách (thuộc chi Quai xay - Aristolochia) chứa các độc tố tự nhiên có khả năng tích lũy trong cơ thể, trực tiếp phá hủy thận và gây ung thư mà việc đun sắc thông thường hoàn toàn không thể loại bỏ.
Dây khố rách và độc tố tiềm ẩn nguy hại cho sức khỏe
Dây khố rách là tên gọi dân dã của một số loài thực vật thuộc chi Aristolochia (họ Mộc hương/Phòng kỷ gai). Trong y học dân gian ở nhiều nơi trên thế giới, các cây thuộc chi này từng được dùng để trị vết cắn hoặc vấn đề tiêu hóa [1], [2]. Tuy nhiên, các chuyên gia kiểm nghiệm độc chất hiện đại khẳng định chi thực vật này chứa nhóm hóa chất cực độc mang tên axit aristolochic (AAs) [3], [1].
Axit aristolochic gồm nhiều dẫn xuất khác nhau, nổi bật nhất là axit aristolochic I (AA-I) và axit aristolochic II (AA-II) [3], [2]. Trong đó, AA-I được xác định là thành phần có độc tính mạnh nhất [3]. Nhóm chất này có đặc tính bền nhiệt, không bị phân hủy khi đun sôi kéo dài và vẫn hòa tan trực tiếp vào nước thuốc khi người dân tự sắc tại nhà [4], [5].
Cơ chế tàn phá cơ thể: Độc tính tích lũy và hủy hoại DNA
Khi người bệnh uống nước sắc có chứa axit aristolochic, chất này sẽ nhanh chóng đi vào tuần hoàn cơ thể. Độc tố này tác động trước hết lên gan và thận [3]. Tại đây, các phản ứng sinh học khử nhóm nitro của axit aristolochic sẽ tạo ra các ion nitrenium trung gian có hoạt tính hóa học rất mạnh [3].
Các ion này lập tức liên kết đồng hóa trị với các nhóm amin của DNA, tạo thành các liên kết cộng gộp DNA (DNA adducts) [3]. Hiện tượng này làm đứt gãy hoặc sai lệch cấu trúc vật chất di truyền, gây ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt phản ứng miễn dịch kéo dài dẫn đến phá hủy mô tế bào [3]. Quá trình này trực tiếp gây xơ hóa mô kẽ thận tiến triển (bệnh thận do axit aristolochic - AAN) và thúc đẩy đột biến dẫn đến các dạng ung thư đường tiết niệu, ung thư biểu mô tế bào gan [3], [6], [7]. Nguy hiểm hơn, tổn thương này diễn ra thầm lặng, tích lũy dần theo từng lần uống mà không gây ra triệu chứng rầm rộ tức thì, khiến nạn nhân không hề hay biết [1].
Khoa học thực nghiệm nói gì về độc tính của nước sắc?
Để làm rõ mức độ nguy hiểm, nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới đã tiến hành phân tích độc tính của các loại nước sắc thảo dược thuộc chi này.
Nghiên cứu công bố năm 2019 về nước sắc rễ củ loài Aristolochia paucinervis đã tiến hành đánh giá chi tiết đặc tính sinh hóa và mô bệnh học trên động vật [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng ở liều đơn đường uống dưới 4 g/kg thể trọng, dịch sắc thể hiện độc tính nhẹ [3]. Tuy nhiên, trong điều kiện bán cấp tính (dùng lặp lại nhiều lần), độc tính tăng vọt ngay cả ở liều thấp hơn nhiều là 1 g/kg [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tiếp xúc lặp lại với dịch sắc kích hoạt phản ứng phá hủy mô nghiêm trọng ở cả gan và thận do sự tích tụ của các chất chuyển hóa gây hại [3].
Một nghiên cứu khác vào năm 2005 đã phân tích sự phân bố của độc tố khi sắc thân cây Aristolochia manshuriensis (Guanmutong) bằng nước sôi trong 1 giờ, lặp lại 2 lần [5]. Kết quả kiểm nghiệm sắc ký cho thấy tỷ lệ chiết xuất ra nước của axit aristolochic I là 53,4%, axit aristolochic II là 75,5% và axit aristolochic IVa là 61,9% [5]. Lượng độc tố còn sót lại ở bã lần lượt là 22,3%, 15,7% và 30,3% [5]. Axit aristolochic I độc hại nhất vẫn là hoạt chất chính hòa tan đậm đặc trong nước sắc [5]. Điều này chứng minh quá trình đun sắc dân gian không thể vô hiệu hóa hay loại bỏ chất độc, mà ngược lại đang trực tiếp rút độc tố vào bát nước uống [5].
Năm 2025, một nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật hiện đại UPLC-MS/MS đã phân tích hàm lượng chất độc trong các mẫu nước sắc thảo mộc lưu hành trên thị trường [4]. Kết quả kiểm nghiệm ghi nhận nồng độ AA-I cực cao, lên tới 112,6 microgam/mL trong một loại dịch sắc thảo dược thương mại [4]. Đáng chú ý, nồng độ chất chuyển hóa aristolactam I (AL-I) trong nước tiểu người sau khi uống dịch sắc này dao động từ 181,4 đến 192,0 microgam/mL [4]. Nghiên cứu cũng phát hiện AL-I có mặt liên tục trong nước thải đầu vào đô thị với tỷ lệ phát hiện 100% (23,4 - 133,2 ng/L), phản ánh mức độ phơi nhiễm âm thầm nhưng rất đáng báo động của cộng đồng đối với các loại nước sắc chứa thảo dược độc hại này [4].
Bài học lịch sử đau lòng từ sự nhầm lẫn dược liệu
Độc tính của thảo dược chứa axit aristolochic không còn là giả thuyết trên lý thuyết, mà đã để lại thảm kịch y khoa chấn động thế giới từ đầu những năm 1990 tại Bỉ [6], [7]. Hơn 100 phụ nữ tham gia một liệu trình giảm cân bằng thảo dược đã bị suy thận cấp và mạn tính do nhầm lẫn vị thuốc Phòng kỷ (Stephania tetrandra) với cây Quảng phòng kỷ (Aristolochia fangchi) [6], [7].
Hậu quả kiểm nghiệm và theo dõi lâm sàng ghi nhận có tới 70% bệnh nhân trong đoàn hệ tại Bỉ tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối, buộc phải lọc máu suốt đời hoặc ghép thận [7]. Bên cạnh đó, tỷ lệ bệnh nhân mắc ung thư biểu mô đường tiết niệu trên tăng cao ở mức báo động [7]. Sự cố này đã thôi thúc các cơ quan quản lý dược phẩm trên toàn cầu siết chặt kiểm soát. Vào các năm 2003 và 2004, cơ quan chức năng Trung Quốc đã ban hành lệnh cấm sử dụng các loại dược liệu nguy hiểm như Quan mộc thông (Aristolochiae Manshuriensis Caulis), Quảng phòng kỷ (Aristolochiae Fangchi Radix) và rễ Thanh mộc hương (Aristolochiae Radix) nhằm bảo đảm an toàn tính mạng cho người dùng [8].
Năm 2021, một phân tích điện toán quy mô lớn cho thấy có tới 238 chất đồng đẳng tự nhiên của axit aristolochic tồn tại trong 175 loài sinh vật, bao gồm ít nhất 44 cây thuốc truyền thống [6]. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết phải nâng cao cảnh giác cộng đồng, tuyệt đối tránh xa các loài có chứa nhóm độc chất này để ngăn ngừa suy thận và ung thư gan [6].
Hiểu lầm chết người: "Cứ đun sôi là tiêu hết độc"
Quan niệm sai lầm lớn nhất của người dân là tin rằng đun sôi kỹ, phơi sấy khô hay sao vàng hạ thổ có thể giải trừ toàn bộ chất độc của cây cỏ dại.
Thực tế, theo các hướng dẫn đánh giá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc dùng theo kinh nghiệm dân gian lâu đời không đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn [1]. Nhiều người vẫn đánh đồng khái niệm "tự nhiên" với "lành tính" [1]. Sự chậm trễ giữa thời điểm nhiễm độc mạn tính đến lúc các rối loạn thận nghiêm trọng bộc phát khiến đa số người bệnh không bao giờ nghĩ thủ phạm chính là ấm nước lá mình đã uống hàng tháng trước đó [1].
Tại Bangladesh, một nghiên cứu dân tộc học năm 2013 trên các thầy lang truyền thống ghi nhận loài Aristolochia indica được kê đơn liều rất cao cho người bệnh, trong khi kiến thức của người bốc thuốc về độc tính hay tác dụng phụ lại vô cùng hạn chế [2]. Các mẫu phân tích tại đây đều chứa hàm lượng lớn AA-I và AA-II [2]. Việc tự ý sắc uống các loại cây thuộc chi này với niềm tin "uống nước lá mát gan bổ thận" thực chất đang đầu độc các nephron của thận từng ngày mà không có bất kỳ dấu hiệu báo trước [3], [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng trước dược liệu chứa axit aristolochic?
Mọi đối tượng đều có nguy cơ bị tổn thương tế bào không thể hồi phục khi hấp thu axit aristolochic đường uống [3], [1]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ tính mạng đặc biệt nghiêm trọng:
Người có bệnh lý nền về thận hoặc gan: Khi các cơ quan thanh thải này đã suy yếu, việc tiếp xúc với ion nitrenium độc hại từ nước sắc dây khố rách sẽ đẩy nhanh tốc độ xơ hóa mô kẽ, dẫn thẳng tới suy thận giai đoạn cuối [3], [7].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Độc tính gen có thể gây đột biến tế bào và dị tật nguy hiểm [3], [6]. Ngoài ra, trong các ghi nhận thực vật dược học, việc dùng bừa bãi thảo dược chứa hoạt chất độc hại trong thai kỳ có thể gây co bóp tử cung, tăng nguy cơ sảy thai hoặc ngộ độc trực tiếp [1].
Người cao tuổi và trẻ nhỏ: Hệ miễn dịch và chức năng đào thải qua thận ở các đối tượng này rất nhạy cảm với các chất chuyển hóa độc hại gây ức chế chu kỳ tế bào [3].
Người đang phối hợp nhiều loại thuốc nam, thuốc bắc không rõ nguồn gốc: Nghiên cứu tế bào học năm 2015 cho thấy việc kết hợp dịch sắc của loài Aristolochia baetica với vỏ Hậu phác (Magnolia officinalis) theo tỷ lệ 1:1 đã làm tăng rõ rệt sự hình thành histone gamma-H2AX - chỉ dấu sinh học của sự tổn thương và đứt gãy DNA [7]. Sự kết hợp thuốc bừa bãi có thể làm tăng độc tính gen lên gấp nhiều lần [7].
Khuyến cáo kiểm nghiệm và cách xử lý khi gặp thảo dược hoang dại
Trước những bằng chứng thực nghiệm rõ ràng, giới chuyên môn kiểm nghiệm dược liệu đưa ra các hướng dẫn an toàn sau:
Thứ nhất, không tự ý thu hái, mua bán các loại thảo dược có tên địa phương như dây khố rách, phòng kỷ hoang, mộc thông hoang để sắc uống [1], [6]. Việc phân biệt hình thái bên ngoài giữa các loài lành tính và loài chứa độc tố axit aristolochic cực kỳ khó khăn đối với mắt thường [2], [7].
Thứ hai, không sử dụng đường uống dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có kết quả kiểm nghiệm đạt chuẩn [1], [8]. Các phương pháp đun sôi, chưng cất hay hãm trà dân gian không phân hủy được độc tính mà chỉ chuyển các phân tử độc vào dung dịch uống [4], [5].
Thứ ba, nếu từng có tiền sử uống nước sắc dây khố rách hoặc các phương thuốc dân gian không rõ thành phần, người dân cần chủ động đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan, thận và sàng lọc tế bào học hệ tiết niệu [3], [7]. Khi xuất hiện bất thường về sức khỏe, hãy mang theo mẫu thảo dược đã dùng để hỗ trợ bác sĩ định danh độc chất.
Thiên nhiên cung cấp nhiều nguồn dược liệu quý, nhưng thảo dược hoàn toàn không đồng nghĩa với sự an toàn vô điều kiện [1], [6]. Dây khố rách cùng các cây thuộc chi Aristolochia mang độc tính thận và độc tính gen không thể loại bỏ qua khâu đun nấu thông thường [3], [5]. Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người dân tuyệt đối không tự ý dùng đường uống các loại thảo mộc truyền miệng và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia kiểm nghiệm trước khi sử dụng bất kỳ vị thuốc nào.
