Nhiều người dân vùng ven biển thường truyền tai nhau những bài thuốc dân gian từ các loại cây mọc hoang dã để bồi bổ sức khỏe, giải độc hay thanh nhiệt cơ thể. Trong số đó, cây hòe biển với phần rễ cắm sâu vào cát biển thường được một số người tìm kiếm, đào về phơi khô rồi tự ý sắc lấy nước uống mà không qua bất kỳ sự hướng dẫn chuyên môn nào.

Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học thực nghiệm là: Bạn tuyệt đối không nên tự ý đào hay sắc rễ cây hòe biển để làm nước uống hằng ngày. Việc tự phát sử dụng các bộ phận của loài thực vật này tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc cấp hoặc mạn tính, đe dọa trực tiếp đến chức năng gan, thận và làm rối loạn chuyển hóa thuốc trong cơ thể.

Cây hòe biển và trào lưu tự thu hái dược liệu

Hòe biển, có tên khoa học là Sophora tomentosa, là một loài thực vật thuộc họ Đậu (Fabaceae) phân bố phổ biến ở các dải ven biển nhiệt đới [1]. Trong tự nhiên, loài cây này phát triển dạng bụi hoặc thân gỗ nhỏ, có khả năng thích nghi cao với đất cát ven biển và hỗ trợ phục hồi những vùng đất bị suy thoái do nhiễm mặn [1]. Tuy nhiên, vì thuộc chi Hòe (Sophora), loài thực vật này thường bị nhầm tưởng là có đặc tính giải độc, mát gan giống một số vị thuốc đông y quen thuộc khác trong cùng chi.

Sự phát triển của phong trào tìm về với thiên nhiên khiến nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc hoang dã đều lành tính. Khi gặp cây hòe biển mọc dại, người dân thường tự thu hái toàn bộ rễ, rửa sạch, cắt lát rồi sắc uống như trà giải độc. Sự thật là các loài trong chi Hòe từ lâu đã được giới khoa học xếp vào nhóm thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học rất mạnh, đòi hỏi quy trình chiết xuất và kiểm soát nồng độ vô cùng khắt khe [2].

Cơ chế tác động sinh học và độc tính tiềm ẩn của hòe biển

Về mặt hóa học thực vật, các loài thuộc chi Sophora nói chung và hòe biển nói riêng tích tụ hàm lượng lớn các hợp chất alkaloid dạng quinolizidine [6, 8]. Đây là những hợp chất chuyển hóa thứ cấp giúp cây tự bảo vệ trước sự tấn công của côn trùng và các tác nhân gây hại ngoài môi trường [2]. Khi đưa vào cơ thể người ở dạng nước sắc thô chưa kiểm soát nồng độ, những alkaloid này có thể tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, màng tế bào và quá trình phân chia tế bào.

Mặt khác, các hợp chất alkaloid khi đi vào hệ tuần hoàn đều phải trải qua quá trình lọc, giáng hóa và bài tiết tại gan và thận. Nếu nồng độ vượt qua ngưỡng thanh thải sinh lý, các chất chuyển hóa trung gian sẽ gây độc cho tế bào nhu mô gan (hepatocytes) và gây tổn hại hệ thống ống thận. Ngoài ra, việc tự sắc rễ thô khiến cơ thể phải tiếp nhận hàng loạt chất phức tạp chưa rõ cấu trúc, làm tăng gánh nặng trao đổi chất lên gấp nhiều lần [2].

Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của chi Sophora

Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết về hoạt tính cũng như thành phần hóa sinh có trong cây hòe biển và các loài họ hàng gần. Những kết quả nghiên cứu dưới đây chỉ ra lý do tại sao loài cây này không thể dùng tùy tiện:

Nghiên cứu về độc tính tế bào và diệt côn trùng của hòe biển (2022)

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành phân lập phân đoạn alkaloid từ lá của cây hòe biển (Sophora tomentosa) và cây Sophora secundiflora nhằm đánh giá hoạt tính trừ sâu bọ và độc tính tế bào [3]. Kết quả thử nghiệm trên ấu trùng muỗi Culex pipiens tuổi 3 cho thấy dịch chiết methanol 70% của Sophora tomentosa thể hiện tỷ lệ gây chết cao nhất, với nồng độ gây chết trung vị (LC50) chỉ ở mức 3,11 ppm sau 24 giờ và giảm xuống 0,66 ppm sau 48 giờ [3]. Hoạt chất anagyrine phân lập từ nhóm thực vật này cũng thể hiện hoạt tính diệt ấu trùng mạnh mẽ với LC50 đạt 3,42 ppm sau 24 giờ tiếp xúc [3].

Đáng chú ý hơn, khi tiến hành thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp nhuộm crystal violet trên các dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm, hoạt chất anagyrine thể hiện tác động ức chế sinh trưởng rõ rệt trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 và dòng tế bào gan HEPG-2 [3]. Nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với tế bào HEPG-2 được ghi nhận ở mức 30,2 ± 0,9 microgam/mL và đối với MCF-7 là 27,3 ± 0,7 microgam/mL [3]. Kết quả này chứng minh các alkaloid trong hòe biển mang độc tính tế bào mạnh mẽ, hoàn toàn không phải là hoạt chất bổ dưỡng lành tính để dùng uống tự do.

Nghiên cứu về nguy cơ ức chế enzym chuyển hóa gan từ rễ cây họ Hòe (2015)

Một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật công bố năm 2015 đã khảo sát ảnh hưởng của rễ cây thuộc chi Hòe (Sophora tonkinensis hay còn gọi là Sophora subprostrata) đối với hoạt động của hệ enzym cytochrome P450 (CYP) ở gan chuột cống trắng [4]. Động vật thí nghiệm được chia ngẫu nhiên thành nhóm đối chứng và nhóm điều trị, trong đó nhóm điều trị được cho uống chiết xuất rễ với liều 5 g/kg thể trọng liên tục qua đường xông dạ dày trong 14 ngày [4]. Nhóm nghiên cứu đã sử dụng hỗn hợp 6 cơ chất đặc hiệu (phenacetin, metoprolol, midazolam, omeprazole, tolbutamide và bupropion) để đo lường nồng độ thuốc trong huyết tương chuột thông qua kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UPLC-MS/MS) [4].

Kết quả cho thấy việc cho chuột uống liên tục chiết xuất rễ trong 14 ngày đã gây ức chế đáng kể hoạt tính của các đồng phân enzym cytochrome P450 ở gan chuột bao gồm CYP2D6, CYP2C19 và CYP2B6 [4]. Hệ enzym CYP450 tại gan đóng vai trò sống còn trong việc gián hóa, giải độc và chuyển hóa các loại thuốc cũng như độc chất nội ngoại sinh. Khi các enzym này bị ức chế, các chất chuyển hóa độc hại hoặc các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính mà người bệnh đang dùng cùng lúc sẽ bị ứ đọng lại trong máu, làm tăng mạnh nguy cơ phá hủy tế bào gan và gây suy giảm chức năng gan cấp tính [4].

Đặc điểm cộng sinh vi sinh vật vùng rễ hòe biển (2017)

Một nghiên cứu sinh thái học công bố năm 2017 đã phân tích hệ vi sinh vật sống trong đất và rễ cây hòe biển (Sophora tomentosa) thu thập tại các cồn cát ven biển [1]. Kết quả phân tích cho thấy các nốt sần mọc rải rác khắp rễ cây có chứa tới 51 chủng vi khuẩn khác nhau, trong đó có 21 chủng thuộc các chi Bacillus, Brevibacillus, Paenibacillus, Rhizobium và phổ biến nhất là chi Sinorhizobium [1]. Ngoài ra, rễ cây hòe biển còn liên kết chặt chẽ với các loài nấm rễ nội cộng sinh arbuscular mycorrhizal fungi [1]. Việc thu hái rễ tươi ngoài tự nhiên rồi tự chế biến thủ công khó có thể loại bỏ hoàn toàn các vi sinh vật nội sinh hoặc ngoại sinh này, tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn và nấm mốc đường tiêu hóa.

Nguy cơ nhầm lẫn loài và ngộ độc chéo

Một trong những mối nguy hiểm nghiêm trọng nhất khi người dân tự ý thu hái rễ cây ngoài tự nhiên là việc nhầm lẫn hình thái giữa các loài thực vật hoang dã. Trong tự nhiên, chi Sophora có khoảng 70 loài khác nhau, phân bố từ vùng nhiệt đới đến ôn đới [2]. Rất nhiều loài có hình dáng thân, lá và rễ tương đối giống nhau khi quan sát bằng mắt thường.

Nghiên cứu năm 2012 tại Đài Loan đã chỉ ra rằng rễ khô của loài Khổ sâm (Sophora flavescens Ait.) vốn là một vị thuốc quen thuộc, thường xuyên bị nhầm lẫn hoặc pha tạp với rễ của cây hòe biển (Sophora tomentosa L.) do hình thức bề ngoài rất khó phân biệt [5]. Các nhà khoa học đã phải phát triển kỹ thuật phân tử chuyên sâu ITS2 PCR-RFLP kết hợp với enzyme cắt giới hạn Sac II thì mới có thể phát hiện và phân biệt được mẫu DNA của hòe biển bị trộn lẫn với Khổ sâm ở tỷ lệ lên đến 10:1 [5].

Điều này chứng minh rằng ngay cả những người có kinh nghiệm hoặc các cơ sở kinh doanh dược liệu truyền thống cũng rất dễ nhầm lẫn hai loài này nếu chỉ dựa vào cảm quan [5]. Khổ sâm và hòe biển có hàm lượng hoạt chất sinh học và độc tính hoàn toàn khác nhau. Khi người dân tự đào rễ cây ven biển mang về nấu uống, nguy cơ dùng nhầm loài hoặc sử dụng quá liều độc chất là cực kỳ cao.

4 lưu ý an toàn bắt buộc người dân phải nắm rõ

Nếu bạn hoặc người thân đang có ý định thu hái hoặc sử dụng rễ cây hòe biển theo kinh nghiệm truyền miệng, cần nắm vững 4 lưu ý an toàn tuyệt đối sau:

  1. Không tự ý đào rễ cây hoang dại để sắc nước uống Rễ cây hòe biển chứa các alkaloid độc tự nhiên vốn có tác dụng ức chế và tiêu diệt ấu trùng côn trùng [3]. Nước sắc thủ công tại nhà không thể loại bỏ được các thành phần độc hại này, đồng thời người dùng không thể biết được nồng độ hoạt chất đưa vào cơ thể là bao nhiêu. Dùng nước sắc tự phát kéo dài dễ dẫn đến ngộ độc tích lũy.

  2. Thận trọng với nguy cơ tổn thương gan và tương tác thuốc Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật cho thấy chiết xuất từ rễ cây thuộc chi Hòe có thể làm suy giảm hoạt tính của các enzym chuyển hóa quan trọng tại gan như CYP2D6, CYP2C19 và CYP2B6 [4]. Nếu bạn đang điều trị bệnh huyết áp, tim mạch, tiểu đường hay các bệnh lý mạn tính khác, việc tự ý uống nước rễ hòe biển có thể cản trở sự chuyển hóa thuốc của gan, khiến nồng độ thuốc tây tích tụ gây độc cho gan và thận [4].

  3. Nguy cơ nhầm lẫn thực vật không thể nhận biết bằng mắt thường Rễ hòe biển rất dễ bị nhầm lẫn với các loài khác trong chi Sophora như Khổ sâm [5]. Ở cấp độ phòng thí nghiệm, người ta phải dùng các chỉ thị phân tử DNA mới có thể phân biệt chính xác [5]. Do đó, người dân hoàn toàn không có khả năng thẩm định xem loại rễ mình vừa đào về có chứa độc tính chết người hay không.

  4. Rủi ro nhiễm nấm mốc và vi khuẩn từ rễ ngầm Hệ rễ hòe biển là nơi cư trú phức tạp của hàng chục chủng vi khuẩn nốt sần và nấm rễ cộng sinh trong lòng đất cát [1]. Việc sơ chế thô sơ như phơi nắng, rửa nước không thể vô trùng hóa phần rễ này. Việc đun sắc không đúng quy cách có thể vô tình giải phóng độc tố nấm hoặc các hợp chất không mong muốn vào nước uống.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa nước sắc thảo dược tự phát?

Bất kỳ ai cũng không nên tự ý dùng rễ hòe biển, nhưng những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng nghiêm trọng và tử vong cao nhất nếu sử dụng:

  • Người có tiền sử bệnh gan và suy giảm chức năng gan: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan có hệ enzym chuyển hóa vốn đã suy yếu. Tác động ức chế enzym gan của chi Hòe sẽ khiến tế bào gan bị hoại tử nhanh hơn [4].
  • Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính: Thận là cơ quan đào thải các chất chuyển hóa sau khi qua gan. Khi độc chất tích tụ, cầu thận và ống thận sẽ phải chịu áp lực bài tiết cực lớn, dễ khởi phát suy thận cấp.
  • Người đang điều trị bằng thuốc tây: Tương tác chuyển hóa qua hệ cytochrome P450 có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trị bệnh trong máu, dẫn đến quá liều thuốc vô ý hoặc mất tác dụng điều trị [4].
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn của hòe biển trên phụ nữ mang thai và trẻ em. Tuyệt đối không thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng trên những đối tượng nhạy cảm này vì độc tính tế bào có thể gây dị tật thai nhi hoặc nhiễm độc cho trẻ [3].

Hướng dẫn xử lý và lời khuyên sử dụng dược liệu đúng cách

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình trước các trào lưu dùng thảo dược truyền miệng ven biển, độc giả nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Nếu phát hiện cây hòe biển ở các cồn cát, bãi biển địa phương, hãy để cây thực hiện chức năng sinh thái tự nhiên là chắn gió, chống xói mòn và cải tạo đất nhiễm mặn [1]. Tuyệt đối không đào xới rễ cây về làm thuốc.
  • Khi có nhu cầu thanh nhiệt, giải độc cơ thể, bạn chỉ nên sử dụng các loại thảo mộc đã được cấp phép, chứng minh an toàn trong Dược điển Việt Nam và mua tại các hiệu thuốc y học cổ truyền uy tín có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
  • Uống đủ lượng nước lọc hàng ngày (khoảng 1,5 - 2 lít), duy trì chế độ dinh dưỡng giàu rau xanh, trái cây tươi và vận động thể lực đều đặn là phương pháp bảo vệ gan và thận an toàn, hiệu quả nhất đã được y học xác lập.
  • Trong trường hợp đã lỡ uống nước sắc rễ hòe biển và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, mệt mỏi rũ rượi, vàng mắt, vàng da hoặc nước tiểu sẫm màu, cần lập tức đến các cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra men gan và chức năng lọc máu của thận.

Sức khỏe là vốn quý và các loài thảo mộc hoang dã chứa đựng những dược tính vô cùng phức tạp mà mắt thường không thể nhìn thấu. Hãy là người tiêu dùng thông thái, dựa trên các căn cứ khoa học rõ ràng thay vì đánh cược tính mạng vào các lời đồn truyền miệng thiếu kiểm chứng.