Nhiều gia đình Việt có thói quen hái hoặc mua lá lành ngạnh (lành ngạnh nam) phơi khô để nấu nước uống giải khát quanh năm. Không ít người tin rằng loại thảo mộc tự nhiên này lành tính, uống càng đậm đặc và càng nhiều thay nước lọc hằng ngày thì càng tốt cho sức khỏe.

Tuy nhiên, thói quen uống nước sắc thảo dược kéo dài thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày không phải là lựa chọn an toàn tuyệt đối. Hiện nay, các bằng chứng khoa học cụ thể về liều lượng an toàn và độc tính lâu dài của lá lành ngạnh trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế.

Nguy cơ khó chịu đường tiêu hóa khi uống nước sắc đậm đặc

Lá lành ngạnh cũng như nhiều loại lá dùng hãm trà dân gian thường chứa các hợp chất polyphenol và tannin tự nhiên. Khi sắc hoặc hãm với nồng độ quá đặc, lượng tannin hòa tan vào nước tăng cao, dễ gây ra cảm giác đắng chát gắt.

Tannin có đặc tính làm se niêm mạc. Khi uống vào lúc đói hoặc dùng liên tục dạng đậm đặc, chất này dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày, dẫn đến cảm giác cồn cào, buồn nôn, xót ruột. Việc lạm dụng nước sắc đặc kéo dài có thể gây khó chịu âm ỉ cho hệ thống tiêu hóa vốn nhạy cảm.

Nhìn từ các nghiên cứu an toàn trên hợp chất trà thông thường

Hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu về lá lành ngạnh nam trong dữ liệu được ghi nhận. Hầu hết các đánh giá khoa học hiện đại về đồ uống thảo mộc và dịch chiết dạng trà chủ yếu tập trung vào trà xanh và trà đen thông thường.

Cụ thể, một ý kiến khoa học năm 2018 của cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu đã đánh giá độ an toàn của các catechin trong trà xanh [1]. Báo cáo ghi nhận mức tiêu thụ trung bình EGCG từ nước pha trà truyền thống dao động từ 90 đến 300 mg/ngày ở người trưởng thành tại EU, và tối đa có thể lên tới 866 mg/ngày ở nhóm tiêu thụ nhiều [1]. Báo cáo kết luận dịch trà pha theo cách truyền thống nhìn chung an toàn, nhưng đã có những trường hợp tổn thương gan hiếm gặp được báo cáo sau khi uống dịch hãm trà [1]. Đáng chú ý, các thử nghiệm can thiệp lâm sàng cho thấy liều từ 800 mg EGCG/ngày trở lên dưới dạng thực phẩm bổ sung làm tăng men gan transaminase huyết thanh có ý nghĩa thống kê [1].

Ở nghiên cứu tiền lâm sàng năm 2008 trên động vật, độc tính bán trường diễn của catechin trà xanh được thử nghiệm trên chuột cống đực và cái giống F344 qua đường ăn uống trong 90 ngày [2]. Thử nghiệm dùng các nồng độ 0% (đối chứng), 0,3%, 1,25% và 5,0%, tương đương mức nạp trung bình 180, 764 và 3525 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột đực và 189, 820, 3542 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột cái [2]. Kết quả cho thấy nhóm nhận 5,0% bị giảm thể trọng từ tuần 1 đến cuối kỳ ở chuột đực; tăng men gan ALT, ALP ở cả hai giới và AST ở chuột cái, cùng với tăng trọng lượng gan tương đối [2]. Nghiên cứu xác định mức không quan sát thấy tác dụng có hại (NOAEL) là 1,25%, tương đương 764 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột đực và 820 mg/kg thể trọng/ngày ở chuột cái [2].

Các số liệu trên cho thấy ngay cả với những loại trà truyền thống quen thuộc, việc tiêu thụ các hợp chất thực vật ở nồng độ cao đều có ngưỡng an toàn nhất định và có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa gan nếu dùng quá mức.

Vấn đề dư lượng và nguy cơ tích lũy khi uống kéo dài

Một yếu tố khác cần xem xét khi duy trì thói quen uống trà hay nước lá thường xuyên là nguy cơ tích lũy khoáng chất hoặc chất ô nhiễm môi trường từ nguồn nguyên liệu thô.

Nghiên cứu công bố năm 2020 trên 170 mẫu trà tại tỉnh Sơn Đông (Trung Quốc) cho thấy nồng độ fluoride dao động từ 31,2 đến 338 mg/kg, trung bình đạt 119 mg/kg [3]. Nồng độ trung bình lần lượt là 164 mg/kg ở trà Phổ Nhĩ, 121 mg/kg ở trà xanh, 98,7 mg/kg ở ô long và 96,8 mg/kg ở trà đen [3]. Đáng chú ý, có 4,7% số mẫu phân tích vượt quá giới hạn theo quy định của Trung Quốc là 200 mg/kg [3]. Mức nạp fluoride ước tính hằng ngày từ việc uống trà của người trưởng thành trong nghiên cứu này dao động từ 0,655 đến 1,07 mg/người/ngày [3].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2023 đánh giá trà túi lọc và trà đen rời cũng chỉ ra việc uống trà có thể đóng góp một lượng chất nhiễm bẩn vào cơ thể tùy thuộc vào hàm lượng trong lá, đặc tính nước pha và tỷ lệ chiết xuất [4]. Nghiên cứu tính toán mức nạp hằng ngày ước tính (EDI) của chất epichlorohydrin (ECH) là 1,03 x 10^-2 mg/kg/ngày đối với trà túi lọc và 1,86 x 10^-4 mg/kg/ngày đối với trà rời [4].

Những dữ liệu này nhấn mạnh rằng bất kỳ loại thảo mộc hay lá trà tự nhiên nào nếu thu hái, bảo quản không kiểm soát hoặc sắc uống thay hoàn toàn nước lọc đều có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho cơ thể.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc

Nhiều người cho rằng thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ, uống bao nhiêu cũng được. Thực tế, bất kỳ loại thực vật nào chứa hoạt chất sinh học cũng đều tác động lên cơ thể. Uống nước lá thay nước lọc suốt cả ngày khiến thận và gan phải liên tục xử lý các hợp chất chuyển hóa.

Hiểu lầm thứ hai là nước càng đắng, càng đặc thì tác dụng càng cao. Nước sắc quá đặc chỉ làm tăng lượng tannin và hoạt chất gây kích ứng dạ dày, cản trở sự hấp thu một số vi chất dinh dưỡng từ thức ăn.

Những ai nên thận trọng với nước lá thảo mộc?

Chưa có nghiên cứu an toàn về lá lành ngạnh nam trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng nước lá thảo mộc thay thế nước uống hằng ngày.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản cần tránh uống các loại nước sắc thảo mộc đậm vị chát, đặc biệt khi bụng rỗng. Người đang mắc bệnh mạn tính về gan, thận hoặc đang điều trị thuốc tây y cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi duy trì bất kỳ loại trà thảo mộc nào, nhằm phòng ngừa tương tác thuốc và giảm áp lực lên cơ quan chuyển hóa.

Cách dùng nước lá lành ngạnh hợp lý

Nếu yêu thích hương vị của lá lành ngạnh, bạn chỉ nên xem đây là thức uống thưởng thức xen kẽ, không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc tự nhiên. Không nên hãm nước quá đặc hoặc đun sôi nhiều lần làm tăng vị chát gắt.

Nên uống nước lá sau bữa ăn chính từ 30 phút đến 1 tiếng, tránh uống vào buổi sáng sớm khi bụng rỗng để hạn chế kích thích niêm mạc dạ dày. Nước sắc chỉ nên dùng trong ngày, không uống nước đã để qua đêm vì nguy cơ nhiễm khuẩn và biến chất.

Tóm lại, nước lá lành ngạnh có thể là một thức uống giải khát dân dã thơm ngon nếu dùng với lượng vừa phải và pha loãng. Việc duy trì thói quen uống nước lọc đều đặn kết hợp lắng nghe cơ thể chính là cách bảo vệ sức khỏe an toàn và bền vững nhất.