Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen hái hoặc mua lá lành ngạnh nam phơi khô để đun nước uống hàng ngày thay trà. Thức uống dân dã này thường được truyền miệng là thảo dược giải nhiệt, thanh lọc cơ thể và ngăn ngừa lão hóa hiệu quả. Điều này khiến không ít người băn khoăn liệu khả năng chống oxy hóa của trà lành ngạnh nam thực sự tốt đến đâu dưới góc nhìn khoa học.
Theo các nghiên cứu dược học hiện đại, cây lành ngạnh nam chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất sinh học tự nhiên, nổi bật nhất là nhóm xanthone có khả năng dọn dẹp các gốc tự do mạnh mẽ. Tuy nhiên, phần lớn các kết quả ghi nhận tính năng này mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô hình tế bào biệt lập, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người uống trà.
Bối cảnh và thói quen dùng trà lành ngạnh nam
Cây lành ngạnh nam, tên khoa học là Cratoxylum cochinchinense thuộc họ Bứa (Clusiaceae), là loài cây bụi rụng lá mọc phổ biến tại các quốc gia Đông Nam Á [1]. Trong y học dân gian, nhiều bộ phận của cây như lá, thân, vỏ, rễ và nhựa đã được sử dụng nhằm hỗ trợ các chứng bệnh như vàng da, phù nề, ho, ngứa, sốt, tiêu chảy, khàn giọng, lợi tiểu, cảm cúm, đau bụng, loét và các vấn đề về răng miệng [1], [2].
Đặc biệt, lá non của cây từ lâu đã được nhân dân thu hái để dùng làm trà thảo mộc thay thế cho trà thông thường, trong khi quả non đôi khi được tận dụng làm gia vị trong nấu ăn [1]. Thói quen dùng nước đun từ lá và thân cây lành ngạnh nam xuất phát từ kinh nghiệm giúp giải khát và làm dịu đường tiêu hóa. Sự quan tâm ngày càng lớn đối với các loại nước uống từ thảo mộc tự nhiên đã thúc đẩy giới khoa học tìm hiểu sâu hơn về thành phần hóa học của loài cây này.
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất xanthone
Căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) xảy ra khi cơ thể mất cân bằng giữa việc sản sinh các gốc tự do và khả năng tự trung hòa chúng, gây tổn thương tế bào và dẫn đến nhiều bệnh lý mạn tính. Chiết xuất từ lành ngạnh nam được xác định chứa thành phần đặc trưng và quan trọng nhất là nhóm hợp chất xanthone [2].
Cấu trúc khung phân tử của các xanthone tự nhiên cho phép chúng dễ dàng cho đi các nguyên tử hydro hoặc electron để trung hòa các gốc tự do nguy hại trước khi chúng phá hủy màng tế bào. Ngoài việc dọn dẹp trực tiếp các gốc tự do, các chất này còn tác động sâu vào các con đường truyền tín hiệu nội bào. Cụ thể, các dẫn xuất hydroxy xanthone có khả năng kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2 và gia tăng biểu hiện của enzym chống oxy hóa heme oxygenase-1 (HO-1), từ đó củng cố hệ thống tự phòng vệ của tế bào trước các tác nhân gây oxy hóa mạnh [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính chống oxy hóa?
Để đánh giá thực chất khả năng chống oxy hóa của lành ngạnh nam, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách và phân tích tác động sinh học của các phân tử xanthone tinh khiết qua nhiều mô hình thí nghiệm khác nhau.
Năm 2006, một nghiên cứu hóa học đã cô lập thành công hợp chất mới mang tên cratoxylumxanthone A cùng 5 hợp chất đã biết gồm dulcisxanthone B, alpha-mangostin, beta-mangostin, 2-geranyl-1,3,7-trihydroxy-4-(3-methylbut-2-enyl)xanthone và tectochrystin từ phần thân của Cratoxylum cochinchinense [4]. Khi đưa vào thử nghiệm đánh giá khả năng bắt gốc tự do bằng phép thử DPPH và kiểm tra mức độ ức chế peroxy hóa lipid màng, tất cả các hợp chất phân lập này đều thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt [4].
Nghiên cứu công bố năm 2012 tiếp tục phân lập được ba xanthone mới gồm cratoxylumxanthone B, C, D cùng 5 xanthone đã biết từ thân cây [5]. Qua đánh giá hoạt tính sinh học, các nhà nghiên cứu xác nhận hợp chất cochinxanthone D thể hiện tác dụng chống oxy hóa mạnh nhất ở cả phép thử bắt gốc tự do DPPH lẫn thử nghiệm ức chế quá trình peroxy hóa lipid [5].
Đến năm 2023, một nghiên cứu trên tế bào gốc dây chằng nha chu (PDLSCs) đã kiểm tra ba phân đoạn chiết xuất xanthone từ quả non lành ngạnh nam, bao gồm hai geranyloxy xanthone (F6, F8) và một 1,3,7-hydroxy xanthone (F137) [3]. Nghiên cứu sử dụng chất oxy hóa mạnh H2O2 để gây căng thẳng nội bào và đo lường nồng độ các loại oxy phản ứng (ROS) bằng xét nghiệm huỳnh quang [3]. Kết quả cho thấy các hợp chất này làm giảm cả ROS nội bào và ngoại bào theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng dùng, đồng thời kích thích biểu hiện Nrf2 và HO-1, hỗ trợ quá trình biệt hóa tạo xương của tế bào dưới điều kiện oxy hóa khử [3].
Ngoài ra, các nghiên cứu hóa thực vật khác từ thân và lá loài cây này cũng tìm thấy hàng loạt xanthone có hoạt tính sinh học đa dạng. Điển hình là nghiên cứu năm 2023 phát hiện 12 hợp chất xanthone từ thân và lá cây ức chế mạnh sự sản sinh oxit nitric (NO) do lipopolysaccharide gây ra trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 in vitro với giá trị IC50 từ 0,86 +- 0,05 đến 18.36 +- 0.21 microM, đồng thời thể hiện hoạt tính ức chế virus HIV-1 với EC50 từ 0,22 đến 11,23 microM [6]. Một số nghiên cứu khác trên thân cây cũng ghi nhận hoạt tính gây độc chọn lọc trên tế bào ung thư ruột kết, ức chế NF-kappaB p65 với IC50 đạt 2,9 microM của hợp chất 1,3,7-trihydroxy-2,4-diisoprenylxanthone, hay làm giảm thế màng ty thể tế bào ác tính [1], [2], [7].
Giới hạn dữ liệu và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật rất khả quan, bạn đọc cần nhận thức rõ khoảng cách lớn giữa thí nghiệm trong phòng thí nghiệm và cơ thể người thực tế.
Tất cả các bằng chứng về khả năng dọn gốc tự do, kháng viêm hay giảm nồng độ oxy phản ứng của lành ngạnh nam hiện nay đều được tiến hành trên mô hình ống nghiệm in vitro hoặc nuôi cấy tế bào biệt lập [5], [3], [6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào được tiến hành trên người tình nguyện uống trà từ loại cây này để đo lường các chỉ số chống oxy hóa trong máu hay mô. Đáng chú ý, trong một nghiên cứu năm 2012, dẫn xuất bán tổng hợp mang độc tính tế bào mạnh nhất in vitro là 3,6-di-O-acetyl-alpha-mangostin (ED50 1,0 microM) khi đưa vào thử nghiệm in vivo bằng phương pháp sợi rỗng trên động vật lại hoàn toàn không thể hiện hoạt tính ở liều cao nhất 20 mg/kg [2]. Điều này cho thấy hoạt tính mạnh mẽ trong ống nghiệm hoàn toàn có thể bị triệt tiêu khi đi vào hệ tuần hoàn và chuyển hóa sống động của cơ thể.
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người tin rằng cứ uống nước sắc từ lá hoặc thân cây lành ngạnh nam là cơ thể sẽ hấp thu trọn vẹn các chất như xanthone để đẩy lùi lão hóa hay phòng ngừa ung thư. Thực tế, dịch chiết nước đun sôi tại gia đình có nồng độ hoạt chất khác xa so với các hợp chất đơn lẻ đã được tinh chế, cô đặc trong phòng thí nghiệm. Thêm vào đó, sinh khả dụng, mức độ hấp thu qua ruột và tỷ lệ chuyển hóa của các xanthone từ trà uống vào cơ thể vẫn chưa được đo lường chính xác.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì trà lành ngạnh nam được dùng dựa trên kinh nghiệm dân gian và các bằng chứng khoa học mới dừng ở cấp độ tế bào, một số đối tượng cần đặc biệt lưu tâm.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ tuyệt đối không nên tự ý dùng trà lành ngạnh nam với lượng lớn kéo dài. Toàn bộ các tài liệu khoa học hiện hành về loài thảo dược này đều tập trung vào phân lập chất và thử nghiệm hoạt tính sinh học trên tế bào ung thư, đại thực bào chuột hay mô nuôi cấy [3], [6], [1], [7]; chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được xác lập trên phụ nữ mang thai hoặc thai nhi.
Những người mắc các bệnh mạn tính về gan, thận hoặc người đang dùng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp dùng trà. Việc các hợp chất xanthone trong cây có thể tác động đến enzym chuyển hóa hay gây tương tác bất lợi với thuốc hạ áp, thuốc chống viêm hay thuốc chuyển hóa gan vẫn chưa được loại trừ do thiếu nghiên cứu độc tính bài bản trên người.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu bạn yêu thích hương vị tự nhiên và muốn dùng lá lành ngạnh nam như một loại nước uống thay đổi khẩu vị hàng ngày, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và nấu dưới dạng nước hãm loãng. Không nên nấu nước sắc quá đặc hoặc dùng liên tục trong nhiều tháng liền với kỳ vọng thay thế các phương pháp trị liệu y khoa.
Để tối ưu hóa quá trình chống oxy hóa tự nhiên và bảo vệ tế bào khỏi sự thoái hóa, cách làm bền vững nhất là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy uống đủ nước mỗi ngày, ăn cân bằng đa dạng các nhóm chất dinh dưỡng và bổ sung phong phú các loại rau củ, trái cây tươi vốn đã được chứng minh an toàn và giàu vi chất. Nếu có bất kỳ triệu chứng bất thường nào về sức khỏe hoặc đang điều trị bệnh lý nền, hãy luôn thăm khám và tuân thủ chỉ định của bác sĩ thay vì tự ý điều trị bằng các bài thuốc lá truyền miệng.
