Cỏ sữa lá to (tên khoa học: Euphorbia hirta) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian trị ho và hen suyễn [4, 5, 6]. Nhiều người truyền tai nhau cách sắc cây thuốc này uống mỗi khi lên cơn khó thở để làm thông đường thở. Liệu loại cây này có thực sự giúp giãn phế quản và cắt cơn hen suyễn như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất cỏ sữa lá to bước đầu ghi nhận khả năng làm giãn đường thở và giảm phản ứng viêm [1, 2, 7]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1, 2, 7, 8]. Hiện vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu quả của dược liệu này trên bệnh nhân hen suyễn thực tế.
Tác động trên đường thở diễn ra thế nào?
Hen suyễn là tình trạng đường dẫn khí bị thu hẹp do viêm nhiễm mạn tính, sưng phù và co thắt các cơ trơn bao quanh phế quản. Khi gặp tác nhân kích thích, cơ thể giải phóng các chất trung gian như histamin gây co thắt đường thở dữ dội, làm người bệnh thở khò khè và tức ngực.
Chiết xuất từ cỏ sữa lá to được ghi nhận có khả năng can thiệp vào tiến trình này qua việc ngăn chặn sự giải phóng histamin [1]. Dược liệu còn ức chế các chất gây viêm đường thở như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin-6 (IL-6) [1, 8]. Đồng thời, các hoạt chất trong cây hỗ trợ bảo vệ mô phổi trước các tổn thương oxy hóa [1, 8].
Bằng chứng giãn phế quản trên động vật
Tác dụng làm giãn đường thở của cỏ sữa lá to lần đầu được xác nhận trong một nghiên cứu công bố năm 2004 trên mô hình khí dung histamin ở động vật [2]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm dịch chiết cồn của cây ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg đường uống [2].
Kết quả cho thấy chiết xuất giúp giãn phế quản phụ thuộc vào liều dùng [2]. Mức liều 200 mg/kg thể hiện hiệu quả rõ rệt nhất trong việc chống lại tình trạng co thắt phế quản do histamin gây ra (p<0.001) [2]. Dù vậy, nghiên cứu này mới dừng ở mức quan sát hiện tượng trên động vật thí nghiệm, chưa đi sâu vào cơ chế phân tử chi tiết [2].
Giảm viêm và ức chế dị ứng đường hô hấp
Bên cạnh khả năng giãn cơ trơn, phản ứng viêm đường thở cũng được ghi nhận suy giảm rõ rệt trong các mô hình hen suyễn thực nghiệm [1, 2]. Một nghiên cứu năm 2006 dùng dịch chiết cồn 95% từ các bộ phận trên mặt đất của cỏ sữa lá to (mã hiệu EH A001) trên các mô hình dị ứng ở động vật [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết này ức chế sự vỡ hạt của tế bào mast ở màng bụng chuột cống khi bị kích thích bởi hợp chất 48/80 [1].
Trong mô hình hen suyễn mức độ nhẹ, dịch chiết EH A001 giúp ngăn chặn sự tích tụ của bạch cầu ái toan, giảm hoạt tính enzyme peroxidase của bạch cầu ái toan và hạ thấp lượng protein trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) [1]. Dịch chiết này còn làm giảm tỷ lệ tế bào CD4/CD8 trong máu ngoại vi, làm giảm giải phóng interleukin-4 (IL-4) và gia tăng interferon-gamma (IFN-gamma) ở tế bào lách chuột đã mẫn cảm với ovalbumin [1]. Ngoài ra, dịch chiết cũng ức chế đáng kể hiện tượng phù bàn chân chuột do dextran gây ra [1].
Đến năm 2018, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt tính chống viêm và giải lo âu của chiết xuất cỏ sữa lá to trên chuột cống sơ sinh mắc hen suyễn [3]. Động vật thí nghiệm được chia thành 4 nhóm: nhóm chứng bình thường, nhóm chuột hen không điều trị, nhóm dùng chiết xuất liều 100 microg/100 microl và nhóm dùng liều 200 microg/100 microl [3]. Phân tích thành phần dịch chiết ghi nhận nhiều hợp chất như 9,12,15-octadecatrien-1-ol, pentadecylic acid, ethyl linoleate, 1,2,3-trihydroxy benzene, gamma-tocopherol, 5-hydroxymethyl-2-furancarboxaldehyde, myristic acid, 7,10-octadecadienoic acid methyl ester, phytol, ethyl palmitate và squalene [3].
Kết quả sau điều trị cho thấy tổng lượng bạch cầu, bạch cầu ái toan, các chất gây viêm như TNF-alpha, IL-6 và chỉ số peroxy hóa lipid trong dịch rửa phế quản phế nang đều giảm, trong khi mức chất chống oxy hóa tăng lên [3]. Mức biểu hiện mRNA của TNF-alpha, inducible nitric oxide synthase, IL-6, cyclooxygenase-2, caspase-3, p53, tiền chất yếu tố tăng trưởng thần kinh và Bax bị giảm sút, còn Bcl-2 tăng lên [3]. Hiện tượng chết rụng tế bào phổi (apoptosis) và biểu hiện protein caspase-3 suy giảm rõ rệt, phổi bớt thâm nhiễm bạch cầu ái toan [3]. Các bài kiểm tra hành vi (thử nghiệm mở, mê cung chữ thập trên cao, đục lỗ) cũng cho thấy dịch chiết giúp giảm lo âu ở chuột non bị hen [3].
Năm 2024, một nghiên cứu trên mô hình tế bào RAW264.7 bị gây viêm bởi lipopolysaccharide (LPS) đã làm rõ cơ chế chống viêm cấp độ phân tử [4]. Các nhà khoa học xác định flavonoid là thành phần hoạt tính chủ chốt trong dịch chiết cồn 65% và 95% của cây thông qua phân tích UPLC-Q-TOF/MS [4]. Dược liệu tác động lên 8 mục tiêu cốt lõi (bao gồm IL-6, TNF, NF-kappaB, Nrf2) và điều hòa con đường tín hiệu Nrf2 và NF-kappaB [4]. Cụ thể, dịch chiết cồn 65% và hợp chất quercitrin ức chế các gen gây viêm liên quan đến NF-kappaB, còn hợp chất baicalein kích hoạt cơ chế chống oxy hóa qua Nrf2 và thúc đẩy tế bào viêm chết rụng [4].
Tác động kháng khuẩn đi kèm
Người mắc bệnh hen suyễn rất dễ rơi vào đợt cấp nguy hiểm nếu bị nhiễm trùng đường hô hấp. Cỏ sữa lá to cũng được dân gian tại Malaysia dùng cho các bệnh nhiễm khuẩn đường thở [5].
Một nghiên cứu năm 2015 đã phân lập được hai hợp chất kháng khuẩn từ dịch chiết methanol phần trên mặt đất của cỏ sữa lá to là axit caffeic (CA) và (-)-epicatechin 3-gallate (ECG) [5]. Thử nghiệm vi pha loãng cho thấy CA và ECG có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 31,3 và 15,6 mug/mL đối với vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa [5]. Phép đánh giá thời gian tiêu diệt vi khuẩn cho thấy hai hợp chất này có tác dụng diệt khuẩn đối với mầm bệnh [5]. Dẫu vậy, đây chỉ là thử nghiệm trong ống nghiệm, chưa phải bằng chứng chữa nhiễm trùng hô hấp trên cơ thể người [5].
Cảnh báo độc tính tiềm ẩn lên gan và thận
Dù có các hoạt tính sinh học đầy triển vọng, cỏ sữa lá to không hoàn toàn vô hại nếu lạm dụng. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên 32 chuột cống trắng đực trưởng thành Sprague-Dawley đã chỉ ra những nguy cơ độc tính đáng chú ý [6].
Chuột được chia thành 4 nhóm, trong đó 3 nhóm được cho uống chiết xuất nước cỏ sữa lá to với các liều 1, 10 và 50 mg/kg cách ngày một lần trong suốt 50 ngày, nhóm còn lại dùng làm đối chứng [6]. Kết quả soi kính hiển vi điện tử cho thấy mô thận và mô gan của chuột ở các nhóm dùng dược liệu xuất hiện tổn thương phụ thuộc vào liều lượng [6]. Cấu trúc tế bào bị phá hủy bắt đầu từ nhân tế bào và lan dần ra ngoài, trong khi quai động mạch chủ không bị biến đổi [6]. Nhóm nghiên cứu nhận định loại thảo dược này có thể gây tác động tương tự như nhóm kháng sinh quinolone và cần được kiểm chứng độc tính kỹ lưỡng hơn [6]. Ngoài ra, mủ của cây cũng có độc tính mạnh đối với động vật thân mềm [5, 6].
Những hiểu lầm và lưu ý khi sử dụng
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể thay thế thuốc xịt hen suyễn. Đây là sai lầm nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng. Cơn hen suyễn cấp tính có thể gây suy hô hấp chỉ trong vài phút, đòi hỏi các thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh đã được chuẩn hóa y tế. Việc tự ý hái cỏ sữa lá to sắc uống vừa không kịp dập tắt cơn co thắt cấp tính, vừa tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc do không kiểm soát được liều dùng [6].
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cỏ sữa lá to do nguy cơ gây độc tế bào nội tạng phụ thuộc vào liều [6]. Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ.
Cỏ sữa lá to là một dược liệu có tiềm năng lớn trong nghiên cứu chất chống viêm và hỗ trợ đường thở trong tương lai [1, 2, 7, 8]. Tuy nhiên, các phát hiện hiện nay mới chỉ là tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [1, 2, 7, 8]. Người bệnh hen suyễn cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa và luôn tham khảo ý kiến y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào.
