Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với hy vọng hỗ trợ thải độc cơ thể, giảm bớt cảm giác nặng nề do tích nước hoặc hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Trong số đó, chi cỏ tháp bút (Equisetum), đặc biệt là cỏ tháp bút đồng nội (Equisetum arvense), thường xuyên được nhắc tới như một phương thuốc lợi tiểu truyền thống.
Nhiều người băn khoăn liệu tác dụng lợi tiểu này có thực sự mạnh mẽ như các loại thuốc tân dược hay không, và liệu việc sử dụng cỏ tháp bút có khiến cơ thể bị thất thoát các khoáng chất quan trọng, đặc biệt là kali, tương tự các thuốc lợi tiểu hóa dược hay không. Các nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã phần nào giải đáp các thắc mắc này với những con số thực tế.
Hiệu quả lợi tiểu thực tế: Bằng chứng từ thử nghiệm đối chứng
Tác dụng làm tăng lượng nước tiểu của cỏ tháp bút đã được kiểm chứng trực tiếp qua thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên thực hiện trên 36 nam tình nguyện viên khỏe mạnh [1]. Trong nghiên cứu này, các đối tượng được chia thành ba nhóm (mỗi nhóm 12 người) và trải qua ba giai đoạn can thiệp chéo xen kẽ nhau [1]. Mỗi đợt điều trị kéo dài liên tục 4 ngày, sử dụng luân phiên chiết xuất khô chuẩn hóa của Equisetum arvense (liều 900 mg/ngày), giả dược là tinh bột ngô (900 mg/ngày), hoặc thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide (25 mg/ngày) [1].
Giữa các giai đoạn can thiệp, các nhà khoa học áp dụng một khoảng thời gian nghỉ loại trừ thuốc kéo dài 10 ngày để tránh ảnh hưởng tích tụ [1]. Tác dụng lợi tiểu của từng đợt can thiệp được đánh giá bằng cách theo dõi cân bằng nước của các tình nguyện viên liên tục trong chu kỳ 24 giờ [1]. Mỗi người tham gia đều đóng vai trò là nhóm đối chứng của chính mình trong thiết kế nghiên cứu này [1].
Kết quả theo dõi cho thấy chiết xuất khô chuẩn hóa của Equisetum arvense tạo ra tác dụng lợi tiểu vượt trội hơn hẳn so với nhóm dùng giả dược [1]. Đáng chú ý, hiệu quả thúc đẩy bài tiết nước tiểu của chiết xuất thảo dược này ở liều 900 mg/ngày được ghi nhận là tương đương với thuốc lợi tiểu hydrochlorothiazide liều 25 mg/ngày [1].
Bài tiết kali và cân bằng điện giải khi dùng ngắn ngày
Một trong những tác dụng phụ lớn nhất của các nhóm thuốc lợi tiểu tổng hợp thông thường là nguy cơ gây rối loạn điện giải, đặc biệt là đào thải quá mức kali qua nước tiểu. Tình trạng hạ kali máu kéo dài có thể dẫn đến chuột rút, suy nhược cơ thể hoặc các rối loạn nhịp tim nguy hiểm. Vì vậy, vấn đề bài tiết khoáng chất khi sử dụng cỏ tháp bút nhận được sự quan tâm rất lớn từ giới y khoa.
Trong thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 ngày trên 36 người khỏe mạnh, chiết xuất cỏ tháp bút Equisetum arvense liều 900 mg/ngày không gây ra sự thay đổi đáng kể nào đối với quá trình đào thải các chất điện giải qua nước tiểu [1]. Khác với phản ứng thường gặp ở nhiều hoạt chất tổng hợp, sự đào thải natri, kali hay các chất chuyển hóa qua đường tiết niệu đều không tăng vọt bất thường trong suốt 24 giờ theo dõi [1].
Tuy nhiên, bức tranh trên mô hình động vật lại cho thấy những khác biệt nhất định giữa các loài trong cùng chi. Một nghiên cứu thực hiện vào năm 1985 trên chuột nhắt trắng dòng CD1 đã sử dụng chiết xuất chloroform của bốn loài gồm Equisetum fluviatile, Equisetum hiemale var. affine, Equisetum giganteum và Equisetum myriochaetum để so sánh với các thuốc chuẩn như hydrochlorothiazide, spironolactone và furosemide [2]. Kết quả trên chuột cho thấy loài Equisetum hiemale var. affine thể hiện hoạt tính lợi tiểu mạnh nhất, theo sau là E. fluviatile, E. giganteum và E. myriochaetum [2].
Đáng chú ý, trên mô hình chuột này, các chiết xuất trên lại gây ra sự bài tiết natri, kali và clo tương tự như phản ứng của hydrochlorothiazide [2]. Điều này cho thấy đáp ứng bài tiết điện giải có thể thay đổi tùy thuộc vào loài thảo dược cụ thể, loại dung môi chiết xuất, cũng như sự khác biệt sinh học giữa động vật gặm nhấm và cơ thể người.
Tác động hạ huyết áp và tính an toàn khi sử dụng kéo dài
Tác dụng bài xuất dịch dư thừa qua thận thường có mối liên hệ mật thiết với việc kiểm soát áp lực thành mạch. Để đánh giá hiệu quả và độ an toàn khi dùng dài ngày hơn, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên năm 2022 đã được tiến hành trên 58 bệnh nhân từ 25 đến 65 tuổi thuộc cả hai giới, được chẩn đoán tăng huyết áp độ 1 [3]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào hai nhóm can thiệp: một nhóm sử dụng chiết xuất khô chuẩn hóa của Equisetum arvense liều 900 mg/ngày, nhóm còn lại dùng hydrochlorothiazide 25 mg/ngày trong suốt 3 tháng liên tục [3].
Tất cả các bệnh nhân tham gia thử nghiệm đều được kiểm tra sinh hóa và thăm khám tim mạch trước và định kỳ mỗi 30 ngày trong suốt 3 tháng [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất cỏ tháp bút giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 12,6 mmHg và giảm huyết áp tâm trương trung bình 8,1 mmHg [3]. Chỉ số huyết áp ngẫu nhiên trung bình của nhóm dùng cỏ tháp bút đã giảm từ mức ban đầu 148,5/95,7 mmHg xuống còn 134,0/84,5 mmHg vào cuối can thiệp [3].
Mức độ hạ huyết áp này không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng hydrochlorothiazide [3]. Bên cạnh đó, các xét nghiệm sinh hóa, chức năng thận, gan và huyết học không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc cấp tính hay tổn thương cơ quan nào [3]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi nhẹ ở nhóm dùng Equisetum arvense chỉ là 3,58%, tương đương với mức 4,68% ở nhóm dùng hydrochlorothiazide [3]. Hiện nay, Equisetum arvense là thảo dược lợi tiểu truyền thống được quản lý và giám sát bởi Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và Cơ quan Giám sát Y tế Quốc gia Brazil (ANVISA) [3].
Dữ liệu khoa học từ các loài khác trong chi Cỏ tháp bút
Bên cạnh loài Equisetum arvense phổ biến, chi cỏ tháp bút còn bao gồm nhiều loài khác nhau được dùng trong y học dân gian tại nhiều khu vực trên thế giới [4], [5]. Một bài tổng quan năm 2007 về các thảo dược lợi tiểu đã xếp chi Equisetum (bao gồm các loài E. bogotense, E. fluviatile, E. giganteum, E. hiemale var. affine, E. myriochaetum) vào nhóm thảo dược đầy tiềm năng thúc đẩy bài tiết nước tiểu và natri, dù vẫn nhấn mạnh số lượng nghiên cứu còn hạn chế [5].
Loài Equisetum bogotense mọc phổ biến tại Chile và từng được đưa vào một nghiên cứu lâm sàng trên 25 người khỏe mạnh [4]. Các tình nguyện viên sử dụng nước sắc tương đương 0,75 g dược liệu khô mỗi ngày trong 2 ngày liên tiếp [4]. Kết quả theo dõi không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào như tiêu chảy, suy nhược, chóng mặt, đau bụng quặn, nôn mửa, đánh trống ngực hay tụt huyết áp [4].
Tại Mexico, loài Equisetum myriochaetum được dùng trong dân gian cho bệnh tiểu đường tuýp 2 và bệnh thận [4]. Thử nghiệm độc tính in vitro trên tế bào lympho người và trên ruồi giấm cho thấy chiết xuất phần trên mặt đất của loài này không có độc tính cấp và không gây độc di truyền [4].
Đối với loài Equisetum debile tại Thái Lan, các nhà khoa học đã phân lập được các hợp chất mới bao gồm debilitriol, debilignanoside và equisetumine [6]. Chiết xuất E. debile không gây độc cho dòng tế bào nhú bì ở nồng độ từ 1 đến 500 mcg/mL và không gây kích ứng màng ối phôi gà ở nồng độ 0,5% [4].
Ngược lại, loài Equisetum palustre (cỏ tháp bút đầm lầy) lại chứa độc tính nguy hiểm cho gia súc do chứa enzyme thiaminase cùng các alkaloid như palustrine và nicotine [4]. Thử nghiệm in vitro cũng chỉ ra rằng chiết xuất từ E. palustre, cùng với E. arvense, E. sylvaticum, E. fluviatile và E. telmateia ở nồng độ 62,5 mcg/mL có biểu hiện độc tính di truyền nhất định [4].
Giới hạn của các bằng chứng lâm sàng hiện nay
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy hiệu quả lợi tiểu rất khả quan, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về những giới hạn của các nghiên cứu hiện có. Nghiên cứu lâm sàng đánh giá tác dụng lợi tiểu cấp tính mới chỉ được thực hiện trên cỡ mẫu tương đối nhỏ gồm 36 người và đối tượng hoàn toàn là nam giới khỏe mạnh trong thời gian ngắn 4 ngày [1].
Chính vì vậy, tác động lợi tiểu của Equisetum arvense trên các nhóm đối tượng đặc biệt vẫn chưa được chứng minh đầy đủ. Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại chưa thử nghiệm tác dụng lợi tiểu trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú hay trẻ em [4], [1], [3]. Do đó, người dùng tuyệt đối không thể tự ý suy diễn rằng thảo dược này hoàn toàn vô hại trên những đối tượng nhạy cảm trên.
Ngoài ra, thử nghiệm 3 tháng kiểm soát huyết áp mới chỉ giới hạn ở nhóm bệnh nhân tăng huyết áp độ 1 [3]. Thảo dược này chưa có thử nghiệm lâm sàng trên các bệnh nhân suy tim nặng, suy thận mạn hay phù nề do xơ gan. Hiểu lầm rằng "cỏ tháp bút từ thiên nhiên nên có thể dùng thay thế hoàn toàn thuốc kê đơn" là một nhận định sai lầm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Những ai cần thận trọng và cách sử dụng thực tế
Do sự thiếu vắng dữ liệu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ chi cỏ tháp bút. Những người đang mắc bệnh thận tiến triển, người có tiền sử rối loạn nhịp tim hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Người tiêu dùng cũng cần đặc biệt cảnh giác với nguồn gốc xuất xứ của dược liệu thô. Do một số loài như Equisetum palustre có chứa độc tố alkaloid và enzyme thiaminase gây phá hủy vitamin B1 [4], việc thu hái tự nhiên nhầm lẫn hoặc lẫn tạp chất thảo mộc có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc. Chỉ nên lựa chọn các chế phẩm đã được chuẩn hóa về loài và kiểm định thành phần.
Trong các nghiên cứu lâm sàng đã thực hiện, liều lượng chiết xuất khô chuẩn hóa Equisetum arvense được áp dụng an toàn và hiệu quả là 900 mg mỗi ngày (dùng trong 4 ngày đối với mục tiêu lợi tiểu cấp hoặc 3 tháng đối với kiểm soát huyết áp giai đoạn 1) [1], [3]. Khi dùng các dạng trà hãm hoặc cao chiết xuất, người dùng nên tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa, không tự ý tăng liều kéo dài.
Chiết xuất khô chuẩn hóa của cỏ tháp bút Equisetum arvense đã được khoa học chứng minh có khả năng lợi tiểu tương đương hydrochlorothiazide 25 mg trong ngắn hạn mà không làm mất cân bằng kali [1]. Dẫu vậy, đây không phải là thần dược chữa bách bệnh và không thể tùy tiện thay thế phác đồ điều trị y khoa. Việc sử dụng cần có chừng mực, lựa chọn đúng sản phẩm chuẩn hóa và luôn lắng nghe tư vấn của nhân viên y tế nếu bạn có bệnh nền.
